بهترین کتاب های تاریخ ایران باستان 

تاریخ ایران باستان از چه دوره‌ای شروع می‌شود؟

پیش از ورود به بحث تاریخ ایران باستان، باید بدانیم مبنای شروع تاریخ از چه زمانی است؟ تاریخ‌نویسان اختراع خط را مبنای تاریخ قرار داده‌اند؛ درواقع، به دوره‌ای که انسان توانست با نوشتار، وقایع، قوانین و اندیشه‌ها را ثبت کند و اسناد مکتوب از خود به‌جا بگذارد، دوره تاریخی گویند.
 بسیاری از منابع غربی به‌دلیل آنکه هخامنشیان، اسناد تاریخی گسترده، منظم و چندزبانه از خود به‌جا گذاشته‌اند، تاریخ ایران باستان را از دوره هخامنشی شروع می‌کنند. اما با به‌دست‌آمدن شواهد و اطلاعات باستان‌شناسیِ بیشتر از دوره ماد، دوره تاریخ ایران باستان را از پیدایی فرمانروایی ماد، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و تا پایان شاهنشاهی ساسانی می‌دانند.
می‌دانیم که باستان‌شناسان اختراع خط (میخی) را در 3000 سال پیش از میلاد به سومریان در بین‌النهرین نسبت داده‌اند، اما با کشفیات باستان‌شناسی و سنگ‌نبشته‌هایی که در سال 2007، در جنوب شرقی ایران در استان کرمان و نزدیکی شهر جیرفت و هلیل‌رود انجام شد، مشخص گردید که اختراع خط و نوشته، مربوط به تمدن جیرفت با سابقه‌ای بیشتر از خط سومریان است.
پس، پاسخ پرسش بالا را اینجا می‌دهیم: تاریخ ایران باستان از هزاره چهارم پیش از میلاد، از تمدن جیرفت و سپس تمدن عیلام شروع می‌شود.

چرا دانستن تاریخ ایران باستان اهمیت دارد؟ 

با شناخت تاریخ ایران باستان، می‌توانیم با هویت ملی و فرهنگی‌مان، با ریشه‌های تمدن، زبان، هنر و اندیشه، اسطوره‌ها، شخصیت‌های تاریخی، آیین‌ها و باورهای گذشته‌مان آشنا شویم. از آنجا که گذشته چراغ راه آینده است، شناخت چگونگی رشد و سقوط، شکوفایی و انحطاط تمدن‌هایمان، می‌تواند درس عبرتی برای آینده‌مان باشد و مهم‌تر از همه آنکه، می‌توانیم از تحریف و دستبرد بیگانگان در تاریخ کشور عزیزمان جلوگیری کنیم.
سایت پاتوق کتاب در دسترش شما مخاطبان عزیز است تا بتوانید مقالات آن را بخوانید و بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان را تهیه کنید.

در ادامه، به معرفی هفت کتاب از بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان می‌پردازیم:

7 کتاب برتر با موضوع تاریخ ایران باستان

1- تاریخ و تمدن ایلام

تاریخ و تمدن ایلام نوشته دکتر یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس و سرپرست کاوش‌های شوش، از بنیادی‌ترین منابع تاریخ ایران باستان و نخستین تألیف محققانه و جامع در تاریخ ایلام است که در 1370 از سوی مرکز نشر دانشگاهی به چاپ رسید. 
نویسنده در مقدمه کتاب می‌آورد: «امپراتوری ایلام در نهایت گسترش تاریخی خود، از اوایل هزاره سوم تا اواسط هزاره اول ق.م، مناطق غربی و جنوبی سرزمین امروزی ایران را دربرمی‌گرفت»؛ یعنی سرزمین‌های خوزستان، فارس و بخش‌هایی از استان‌های کرمان، لرستان و کردستان را شامل می‌شد.
نویسنده از آنجا که خود باستان‌شناس میدانی است، با کمک تازه‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی، متون ایلامی و اسناد سومری، اکدی و بابلی، تاریخ ایلام را به‌طور دقیق و تحلیلی از آغاز شکل‌گیری تا فروپاشی آن بررسی می‌کند و از این جهت در فهرست بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان قرار می‌گیرد. او نه‌تنها تاریخ سیاسی و سلسله‌های پادشاهی ایلام، بلکه ساختار اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، دین و هنر آن را در سه دوره تاریخی ایلام قدیم، میانه و نو به‌تصویر می‌کشد.
دکتر مجیدزاده ایلام را یک تمدن مستقل ایرانی معرفی می‌کند و با بررسی زبان‌شناسی، باستان‌شناسی، تاریخ و اسطوره‌شناسی، به تصحیح برخی اشتباه تاریخی می‌پردازد که ایلام را زیر نفوذ بین‌النهرین معرفی می‌کردند و ساختار زبانی، دینی، سیاسی و فرهنگی ایلام را کاملاً مستقل و منحصربه‌فرد نشان می‌دهد. 
نویسنده با بررسی تأثیر عناصر اداری، معماری و مذهبی شاهنشاهی هخامنشی از تمدن ایلام، به تداوم فرهنگی ایلام تا دوره هخامنشی اشاره دارد و ایلام را از ستون‌های هویت ملی تاریخ ایران باستان می‌داند.
از دیگر نکات برجسته کتاب که به فهم عمیق‌تر ایلام باستان کمک می‌کند، تحلیل دقیق نظام اداری، نقش زنان، دهقانان و کشاورزان در جامعه، تأثیر شبکه‌های آبیاری در پایداری اقتصادی ایلام است.
این کتاب نه‌تنها از منابع دست‌اول هر پژوهشگر و دانشجوی تاریخ ایران باستان به‌شمار می‌آید، بلکه برای علاقه‌مندان عمومی هم قابل فهم است.

2- تاریخ ماد

از دیگر کتاب‌های تاریخ ایران باستان، تاریخ ماد نوشته ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف، ایران‌شناس و آشورپژوه برجسته روس، است که در سال 1345ش با ترجمه کریم کشاورز به چاپ رسید.
از آنجا که منابع این دوره از تاریخ ایران باستان، بسیار کم بوده، دیاکونوف این کتاب را از منابع بسیار پراکنده و گاه از روایت‌های غیرمستقیم و بیشتر از منابع آشوری، بابلی و یونانی، برپایه تلفیق منابع تاریخی موجود، داده‌های باستان‌شناسی و تحلیل زبان‌شناختی و با رویکردی انتقادی و تطبیقی نوشته است و همین ویژگی این کتاب را در ردیف بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان درآورده است. 
نویسنده پس از معرفی سرزمین ماد و اقوام ایرانی‌تبار اولیه، به پژوهش در ساختار سیاسی حکومت ماد، که نخستین حکومت و دولت منسجم و سازمان‌یافته ایرانی است، می‌پردازد. از دولت «ماننا» و جنگ‌ها با آشور و اورارتو و قیام کشتریتی سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که چطور مادها با اتحاد با بابل، امپراتوری بزرگ آشور را سرنگون می‌کنند. سپس، به بررسی دین و آیین‌ها، فرهنگ و باورها، و ساختار اجتماعی و اقتصادی ماد و نقش آن در شکل‌گیری شاهنشاهی هخامنشی می‌پردازد.
یکی از نقاط قوت کتاب، نگاه تحلیلی دقیق به جایگاه دهقانان و سازماندهی زمین‌هاست، که نشان می‌دهد این طبقه نه‌تنها تولیدکننده اقتصادی، بلکه عامل حفظ فرهنگ و هویت ایرانی بوده است. دیاکونوف همچنین به شبکه‌های تجاری، خراج‌گیری، پرداخت مالیات و تعامل با تمدن‌های همسایه اشاره دارد.
دیاکونوف در بازسازی تاریخی دوره ماد، با نقد روایات تاریخ‌نگارانی مثل هرودوت، واقع‌گرایانه و بدون اتکا به روایت‌های اسطوره‌ای عمل می‌کند. کتاب با آنکه از دقت تحلیلی بسیار بالای علمی برخوردار است، گاه به منابع آشوری بیش از حد تکیه می‌کند، اما هنوز از اصلی‌ترین مراجع شناخت دوره ماد در ایران و جهان برای پژوهشگران حرفه‌ای و علاقمندان تاریخ ایران باستان است که جایگاه آن را تا بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان بالا می‌برد.

3- تاریخ هخامنشیان

تاریخ هخامنشیان نوشته پی‌یر بریان، تاریخ‌دان فرانسوی، از جامع‌ترین و معتبرترین منابع تاریخ ایران باستان است. نام اصلی کتاب تاریخ امپراتوری هخامنشیان: از کوروش تا اسکندر است که انتشارات توس آن را با عنوان تاریخ هخامنشیان و با ترجمه مرتضی ثاقب‌فر از 1393 در مجموعه 15جلدی، به‌ترتیب مجلدات به‌چاپ رساند. این کتاب با ترجمه مهدی سمسار در نشر علم نیز به چاپ رسیده است.
بریان کوشیده تا سیمای واقعی امپراتوری هخامنشیان، را از دل متن‌های عیلامی، بابلی، یونانی، یافته‌های باستان‌شناسی و کتیبه‌های هخامنشی بیرون بکشد.
اهمیت این اثر در روش انتقادی، علمی و تطبیقی نویسنده نسبت به روایت‌های یونانیان، همچون هرودوت، گزنفون و کتزیاس است که با دقت و بی‌طرفانه به نقد آن‌ها می‌پردازد. 
بریان ساخت و گسترش امپراتوری را از پیش از هخامنشیان آغاز می‌کند، پس از بررسی پادشاهی کوروش بزرگ و کمبوجیه، در دوره داریوش یکم، با تمرکز بر ساختار اداری گسترده هخامنشیان نخستین امپراتوری جهان، تصویر روشنی از تقسیم‌بندی ساتراپ‌ها، نظام مالیات‌گیری، شبکه راه‌های ارتباطی و تجاری (راه شاهی، کانال‌ها و کاخ‌سازی‌ها) و ساختار نظامی و ارتش در نبردهای ماراتن، ترموپیل، سالامیس و پلاته به‌دست می‌دهد. سپس به احوال بقیه پادشاهان هخامنشی تا سقوط آنان به‌دست اسکندر مقدونی می‌پردازد.
پرداختن به زندگی روزمره مردم، جایگاه زنان، ساختار مذهبی و اجتماعی، تعامل فرهنگی میان اقوام مختلف و هنر و معماری هخامنشیان از دیگر مباحث مهم این اثر پژوهشی است که به‌راحتی جایگاه آن را تا بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان بالا می‌برد.
کتاب لحن دانشگاهی با اصطلاحات تخصصی دارد که مناسب دانشجویان، پژوهشگران و علاقمندان به تاریخ ایران باستان است.

4- شاهنشاهی اشکانی

شاهنشاهی اشکانی نوشته یوزف ولسکی، مورخ و پارتی‌شناس لهستانی، از معتبرترین و جامع‌ترین منابع درباره تاریخ اشکانی است که برای نخستین بار در 1383ش با ترجمه روان و دقیق مرتضی ثاقب‌فر در ایران به چاپ رسید.
از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب، که جایگاه آن را درمیان کتاب‌های تاریخ ایران باستان بالا برده و درشمار بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان قرار داده است، رویکرد پژوهشی، تحلیلی و انتقادی نویسنده نسبت به روایت‌های جانبدارانه تاریخ‌نویسان غرب است. روایت‌هایی که اشکانیان را قومی بربر، بی‌تمدن، بی‌نظم، بازنده، فاقد فرهنگ و هنر، دیوانسالاری، و مدیریت جنگی معرفی می‌کردند. ولسکی با بررسی یافته‌های باستان‌شناسی، سکه‌ها، کتیبه‌ها و جغرافیای تاریخی به روی این‌گونه روایت‌ها خط بطلان کشید!
ولسکی نشان می‌دهد ساختار سیاسی پارتیان قبیله‌ای، گروهی و چندمرکزی بود و همین ساختار بود که به اشکانیان امکان داد تا در چندین نبرد سرنوشت‌ساز، مثل حران به فرماندهی سردار سورنا (خالق جنگ‌های پارتیزانی)، ادسا و جنگ‌های مهرداد دوم، دربرابر روم به پیروزی برسند. پیروزی‌هایی که منابع غرب آن‌ها را کوچک یا اتفاقی یا از غفلت رومیان می‌شمردند.
ولسکی در این کتاب، به بازسازیِ شکل‌گیری سلسله اشکانی، روابط پیچیده آنان با سلوکیان، یونانیان و سپس رومیان، و گسترش تدریجی قلمرو آنان می‌پردازد. او به نقش تعیین‌کننده خاندان‌های بزرگ اشرافی در امور مملکتی، سازوکار انتخاب پادشاهان و جایگاه شوراهای قبیله‌ای توجه ویژه دارد؛ نکته‌ای که کمتر در دیگر کتاب‌های تاریخ ایران باستان، به این شکل روشن شده است. 
نویسنده با بررسی فرهنگ، هنر، معماری و مذهب پارتیان، نشان می‌دهد که اشکانیان برخلاف تصور غربی‌ها، علاوه‌بر حوزه‌های یادشده، در روش‌های جنگی پارتیزانی، کلاهخود و زره سبُک، تجارت، آیین‌ها و باورهای مهرپرستی، سبک پوشش و ریش و موی تأثیری ماندگار بر رومیان و غرب گذاشتند.
خواندن این کتاب، که یکی از بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان است، به دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ ایران باستان پیشنهاد می‌شود.

5- ایران در زمان ساسانیان

ایران در زمان ساسانیان نوشته آرتور کریستین‌سن، ایران‌شناس دانمارکی، از منابع اصلی برای مطالعه تاریخ ایران باستان است. این کتاب در سال 1367 با ترجمه روان و ادیبانه غلامرضا رشید یاسمی در انتشارات امیرکبیر به‌چاپ رسید. 
نویسنده منابع یونانی، رومی، چینی، سریانی، ارمنی، عربی، پهلوی، اسلامی و آثار باستان‌شناختی را پایه کار خود قرار داد و همین گستردگی منابع، باعث شد تصویر او از جامعه ساسانی یک‌جانبه نباشد و آن را تا رده بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان بالا برد.  
کریستین‌سن در این کتاب، به ساختار سیاسی، اجتماعی، اداری و طبقاتی، اقتصادی، دینی و فرهنگی ساسانیان می‌پردازد؛ او رویدادهای سیاسی از ظهور اردشیر بابکان تا سقوط یزدگرد سوم و روابط آنان را با روم، کوشان، عرب‌ها و هپتالیان بررسی می‍‌کند. 
نویسنده جامعه ساسانیان را متشکل از طبقات موبدان، ارتشتاران، دبیران، پیشه‌وران و دهقانان می‌داند و معتقد است که دهقانان در نظام مالیات‌گیری، اداره زمین‌ها و حتی انتقال فرهنگی ایرانی نقش داشته‌اند. 
بخش‌های دیگر کتاب به دین زرتشتی، نقش کرتیر و موبدان در دستگاه شاهی و اداره کشور، مانویت و مسیحیت در ایران، و فرهنگ و هنر، ازجمله معماری، سنگ‌نگاره‌ها، فلزکاری، موسیقی و ادبیات پهلوی دوره ساسانی اختصاص دارد. 
تحلیل‌های تاریخی و روایت‌های دقیق نویسنده، در کنار آوردن اعلام و اصطلاحات قدیم، به شکل اوستایی و پهلوی آن، این کتاب را به یکی از بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان تبدیل کرده است. خواندن این اثر به محققان و علاقمندان عمومی تاریخ ایران باستان پیشنهاد می‌شود.

6- تاریخ ایران باستان

تاریخ ایران باستان نوشته حسن پیرنیا، ملقب به مشیرالدوله، وزیر، حقوق‌دان و تاریخ‌پژوه عصر قاجار و پهلوی اول، در سه مجلد، از نخستین تلاش‌های جدی در نگارش تاریخ ملی ایران پیش از اسلام است.
آشنایی عمیق پیرنیا با زبان‌های اروپایی باعث شد علاوه بر استفاده از منابع یونانی، ایرانی، اسلامی و منابع بومی موجود، از تازه‌ترین یافته‌های باستان‌شاسان اروپایی هم بهره ببرد و روایت خود را از تاریخ ایران باستان، با نگاهی تلفیقی، تطبیقی، مستند، منسجم، واقع‌گرایانه و دور از تعصب ارائه دهد. نویسنده با دقت، روایاتی را که ریشه اسطوره‌ای دارند، از مطالب تاریخی جدا می‌کند. 
پیرنیا در ده سال پایانی عمر خود، کوشید تاریخ ایران باستان را با رویکردی علمی، از دوره پادشاهان پیشدادی و کیانی تا پایان دوره ساسانی بنویسد، اما پیش از نگارش بخش ساسانیان، به‌دلیل بیماری درگذشت.
نخستین نسخه‌های این اثر، فصل‌هایی درباره پیشدادیان و کیانیان را دربرداشت (چاپ وزارت معارف در حیات پیرنیا)، اما در چاپ‌های بعدی، این بخش از روایات اسطوره‌ای حذف شد تا تمرکز این مجموعه بر دوره‌های تاریخ ایران باستان باشد. سال‌ها بعد، ویراستاران و ناشران بخش ساسانیان را از روی کتاب دیگر پیرنیا، ایران قدیم، به کتاب تاریخ ایران باستان افزودند. اما نسخه‌های امروزه، تقسیم‌بندی دیگری دارند:

• جلد نخست: از دوره ماد تا پایان پادشاهی خشایارشا
• جلد دوم: از اردشیر یکم تا مرگ اسکندر
• جلد سوم: از جانشینان اسکندر تا پایان دوره پارتیان

با آنکه نگاه نویسنده در این کتاب، بیشتر به پادشاهان، جنگ‌ها و سیاست بوده و کمتر به مسائل اجتماعی و فرهنگی پرداخته است، اما از ارزش بالای تاریخی آن هیچ نمی‌کاهد. 
کتاب تاریخ ایران باستان گذشته از یک اثر تاریخی، بخشی از میراث علمی و فرهنگی ایران است و از آنجا که در تاریخ‌نگاری ایران جایگاهی پیشگامانه دارد، در فهرست بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان قرار می‌گیرد و منبعی معتبر برای مخاطبان عمومی، دانشجویان و پژوهشگران است.

7- تاریخ مردم ایران؛ ایران قبل از اسلام

تاریخ مردم ایران؛ ایران قبل از اسلام نوشته عبدالحسین زرین‌کوب، ادیب، تاریخ‌نگار، منتقد ادبی و نویسنده ایرانی، از مهم‌ترین آثار عمومی پژوهشی در سیر فرهنگ و زندگی اجتماعی ایرانیان پیش از اسلام است. نویسنده در این اثر، با نگاهی یکپارچه و پیوسته، تاریخ ایران باستان را نه‌فقط برپایه رخدادهای سیاسی، که از خلال دگرگونی‌های فکری، فرهنگی و اجتماعی دنبال می‌کند.
از امتیاز ویژه این اثر، نثر روان، آهنگین، شاعرانه و روایتگری علمی با قدرت تصویرسازی بالای نویسنده است که آن را درشمار بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان قرار می‌دهد.
نویسنده با استفاده از منابع یونانی، رومی، مسیحی و سریانی، یهودی، اسلامی، شاهنامه فردوسی، متون پهلوی، پژوهش‌های ایران‌شناسان غربی و یافته‌های باستان‌شناسی، تاریخ ایران باستان را از دنیای اساطیری ایران و شکل‌گیری دولت‌ ایلام آغاز و تا پایان ساسانی پیگیری می‌کند و در این بررسی، به نقش طبقات دهقانان، شبانان و کشاورزان در ساختار جامعه، و نظام اداری، مالیاتی و اقتصاد تولیدی، دین، اسطوره، آیین‌های اجتماعی و تحول باورها و ارزش‌های فرهنگی، هنر، ادبیات و زبان در تداوم هویت ملی ایرانیان می‌پردازد.
نویسنده دلیل سقوط ساسانیان را در مجموعه‌ای از عوامل نفوذ موبدان قدرتمند در دولت و تضاد آنان با مانویت، مسیحیت و مزدکیگری، نارضایتی مردم از اقتدار دینی، رقابت‌های اشرافی و دخالت‌های خاندان‌ها در جانشینی شاهان، فشار اقتصادی و مالیاتی، جنگ‌های طولانی با روم و فرسودگی ساختار اداری می‌داند. 
دکتر زرین‌کوب نشان می‌دهد چطور ساختارهای فکری، اداری و دینی تاریخ ایران باستان، از جمله ساسانیان به دوره اسلامی راه می‌یابد و بخش مهمی از هویت ایرانی را تا سده‌های بعدی شکل می‌دهد.
این کتاب از آنجا که تلاشی جدی در به‌تصویرکشیدن زندگی روزمره ایرانیان باستان است، از بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان شناخته شده و مناسب خوانندگان عمومی و پژوهشگران تاریخ ایران باستان است.

سخن آخر

در این مقاله نشان دادیم که اختراع خط متعلق به تمدن جیرفت در سرزمین ایران است و تاریخ ایران باستان را باید از تمدن جیرفت پیگیری کرد. برای بهترین کتاب‌های تاریخ ایران باستان، کتاب‌هایی را انتخاب کردیم که نه‌تنها غرب‌محور نیستند، بلکه منتقد روایت‌های مغرضانه غربی هستند که تاریخ ایران باستان را در سایه‌ای از ابهام قرار می‌دهند.

به قلم «حمیده حجتی»