راهنمای انتخاب بهترین ترجمه
ترجمه هنر تبدیل کلمات نوشته شده از یک زبان به زبان دیگر است.
در این تبدیل کلمات از زبان مبدأ به زبان مقصد تغییر می‌یابد. هنر مترجم انتقال احساس، لحن و معنای زبان مبدأ به خوانندگان زبان مقصد است. بنابراین، مترجم باید علاوه بر تخصص زبانی بالا، هم از زبان مبدأ و هم از زبان مقصد اطلاعات خوبی داشته باشد.
هر زبان در طول تاریخ، همراه با فرهنگ، باورها، خاطرات جمعی، ادبیات و تجربه‌های مردمی که با آن سخن می‌گویند شکل گرفته است. بسیاری از واژه‌ها و اصطلاحات یک زبان، معنا و حسی فراتر از معنای لغت‌نامه‌ای خود دارند.
جورج اشتاینر می‌گوید: «هر زبان، جهانی است که در آن زندگی می‌کنیم.»
ما با خواندن یک اثر ترجمه شده جهانی متفاوت را تجربه می‌کنیم. بسیار مهم است در این مسیر چه مترجمی راهنمای ما برای کشف این جهان جدید می‌شود.
این مقاله تلاش می‌کند به خوانندگان کمک کند انتخاب درستی برای مترجمی کاردرست و آثاری با کیفیت داشته باشند.
اهمیت انتخاب مترجم خوب
وقتی میان چند ترجمه از یک کتاب اسم مترجم‌ها را می‌خوانیم در واقع انتخاب می‌کنیم میان چند روایت متفاوت از یک اثر برای کدام وقت صرف کنیم. انتخاب می‌کنیم با چند درصد واقعیت زبان مبدأ آشنا شویم.
کیفیت این انتخاب می‌تواند بر درک ما از داستان، شخصیت‌ها و حتی تصویری که از جهان نویسنده پیدا می‌کنیم، تأثیر مستقیم داشته باشد.
مترجم توانمند کسی نیست که صرفاً کلمات را درست معادل‌گذاری کند؛ بلکه باید بتواند تا حد امکان معنا، لحن، سبک، فضای فرهنگی و تأثیر متن اصلی را در زبان مقصد بازآفرینی کند.
در ترجمه ادبی یک مترجم خوب فقط مفهوم جمله‌ها را منتقل نمی‌کند، بلکه تلاش می‌کند لحن نویسنده، شخصیت‌پردازی، فضای داستان و ویژگی‌های سبکی اثر نیز در زبان مقصد حفظ شود. برای مثال، اگر نویسنده از جمله‌های کوتاه و ضرب‌آهنگ سریع برای ریتم داستان استفاده کرده باشد. ترجمه‌ای با جملات طولانی تأثیر این قسمت از متن اصلی را از بین میبرد.
تفاوت ترجمه انسانی و ماشینی
با توضیحاتی که گفته شد تفاوت بین ترجمه انسانی و ماشینی (خودکار) واضح می‌شود.
مترجم انسانی و حرفه‌ای می‌تواند ظرافت‌هایی مانند طنز، طعنه و کنایه را بهتر منتقل کند، در متون تخصصی از دانش حوزه مربوط استفاده کند و به‌جای ترجمه تحت‌اللفظی، مفاهیم را به شکلی طبیعی و قابل‌فهم در زبان مقصد بازآفرینی کند.
مترجم ماشینی مانند مترجم گوگل (google translate)یا هوش مصنوعی (artificial intelligence, AI) شاید برای ترجمه متن‌های شبکه‌های اجتماعی، وبلاگ و سایت‌های خارجی به سرعت مشکل خواننده را رفع کنند؛ اما درباره کتاب مخصوصا آثار ادبی و داستانی ماجرا کاملا متفاوت می‌شود.
چون الگوریتم‌های تنظیم شده برای مترجم ماشینی ظرافت زبان را حس نمی‌کند. نمی‌تواند آرایه‌های ادبی مثل استعاره و تشبیه و… را به طور کامل رعایت کنند. نمی‌تواند منظور نویسنده را به طور کامل به خواننده برساند. و در مواردی ممکن است به طور کلی جای کلمات را داخل جمله عوض کنند.
مثلا در زبان فارسی آخر جمله از فعل استفاده می‌شود. اما در زبان انگلیسی فعل اول جمله می‌آید.
چرا از یک کتاب چندین ترجمه چاپ می‌شود
معمولا در بازار کتاب ایران از بسیاری آثار مشهور چندین ترجمه منتشر می‌شود.
تعدد ترجمه‌ها الزاماً به معنای بی‌ارزش بودن ترجمه‌های قبلی نیست؛ گاهی ترجمه‌های جدید فرصتی برای بازخوانی اثر با زبان، دانش و رویکردی تازه هستند. البته این مسئله همیشه هم خوب نیست. گاهی منجر به انتشار ترجمه‌های بی‌کیفیت، و ضرر مترجمان حرفه‌ای و به دلسرد شدن خوانندگان از ادبیات منجر می‌شود.
در ادامه به مهمترین عوامل دلیل وجود چندین ترجمه از یک اثر اشاره می‌کنیم:
• تفاوت در مخاطب و هدف ترجمه
یک اثر ممکن است برای گروه‌های مختلفی از خوانندگان و با اهداف متفاوت ترجمه شود؛ بنابراین مترجم بسته به مخاطب، میزان توضیح اصطلاحات و حتی شیوه انتقال مفاهیم را تغییر می‌دهد.
مثلا یک کتاب فلسفی ممکن است یک‌بار با ترجمه‌ای دقیق همراه با اصطلاحات تخصصی برای دانشجویان و پژوهشگران منتشر شود. و بار دیگر با زبانی ساده‌تر و توضیح بیشتر برای خواننده عمومی ترجمه شود.
هر دو ترجمه از یک اثر هستند، اما مخاطب، هدف و مترجم متفاوتی دارند. به عنوان مثال «دن کیشوت» با ترجمه محمد قاضی برای بزرگسالان انجام شده است. همین کتاب با ترجمه شهلا انتظاریان چاپ انتشارات قدیانی برای مخاطب کودک و نوجوان ترجمه شده است. ده‌ها مترجم دیگر نیز این اثر را به صورت خلاصه ترجمه کرده‌اند. این تنوع ترجمه باعث می‌شود خواننده دایره انتخاب وسیعی در این مورد داشته باشد.
• تفاوت نثر و سبک مترجمان
هر مترجم ممکن است برداشت، لحن و شیوه متفاوتی برای انتقال اثر داشته باشد.
نتیجه ترجمه یک اثر واحد توسط چندین مترجم لزوما یک اثر واحد نخواهد بود. چون هر مترجم سبک نوشتاری، دایره واژگان و سلیقه ادبی خودش را دارد.
به عنوان نمونه برای رمان «صد سال تنهایی» ترجمه‌های زیادی وارد بازار نشر شده که هر کدام ویژگی خاص خودش را دارد. قدیمی‌ترین آن‌ها ترجمه بهمن فرزانه است، که از زبان انگلیسی به فارسی انجام شده. ترجمه‌ی آقای فرزانه آنقدر اصیل و بی‌ایراد است که پس از حدود ده بار ترجمه‌ی مجدد (یا موازی سازی و کپی‌کاری)، هیچ‌کس نتوانسته ترجمه‌ای اصیل‌تر یا بهتر از او ارائه دهد.
بعد از گذشت حدود چهل سال، ترجمه‌ی کاوه میرعباسی را مستقمیا از زبان اسپانیایی داریم. این اثر نیز به عنوان یک ترجمه اصیل روان‌تر از ترجمه‌ی بهمن فرزانه بازار نشر را در اختیار خود دارد.
اما آثاری نیز توسط مترجمین دیگر از زبان انگلیسی به فارسی ترجمه شده که ایرادهای فراوانی از نظر ارائه مفهوم دارند.
• تغییر زبان در گذر زمان
نثر و واژگان زبان به مرور زمان تغییر می‌کنند. ترجمه‌ای که زمانی روان و جذاب بوده، ممکن است برای سالیان بعد قدیمی به نظر برسد.
واژه‌ها، جمله‌بندی‌ها و حتی سلیقه خوانندگان دگرگون می‌شود. به همین دلیل، ترجمه‌ای که سال‌ها پیش روان و طبیعی بوده، ممکن است امروز قدیمی یا دشوار به نظر برسد و نیاز به ترجمه پیدا کند. ترجمه‌های قدیمی برخی رمان‌های کلاسیک، به دلیل استفاده از واژه‌ها و ساختارهای قدیمی، برای خواننده امروز سنگین‌ترند؛ در حالی که ترجمه‌های جدید همان آثار معمولاً با نثری روان‌تر و امروزی‌تر ارائه می‌شوند.
به عنوان مثال رمان «بینوایان» اثر ویکتور هوگو در ترجمه‌های قدیمی مانند ترجمه حسینقلی مستعان، زبانی متأثر از نثر دوره خود را دارد و کمی سنگین است.
در حالی‌که ترجمه‌های جدیدتری مانند ترجمه‌ی نسرین تولایی و ناهید ملکوتی با زبان امروزی‌تر انجام شده‌اند. این تفاوت در نثر نشان می‌دهد در گذر زمان ضرورت ترجمه چندباره‌ی آثار ضروری است.
• اصلاح و بازترجمه آثار
ترجمه‌های قبلی ممکن است ایراد یا کاستی داشته باشند؛ و مترجم جدید برای ارائه ترجمه‌ای دقیق‌تر مجدد به ترجمه اثر می‌پردازد.
مثلا صد سال تنهایی بهمن فرزانه که ابتدا سال 1353 از زبان انگلیسی به فارسی برگردانده شده بود. مجددا توسط خود آقای فرزانه در سال 1390 از زبان ایتالیایی به فارسی ترجمه شد که با اثر قبلی تفاوت‌هایی دارد.
در پایان این بخش باید گفت رقابت ناشران و نیاز بازار نیز منجر به وجود چندین ترجمه از یک اثر می‌شود.
معیارهای تشخیص ترجمه‌ی خوب
چرا انتخاب ترجمه خوب مهم است؟ کیفیت ترجمه مستقیماً بر درک و لذت ما از کتاب تأثیر می‌گذارد. ترجمه ضعیف می‌تواند خواننده را از ادامه کتاب منصرف کند، در حالی که ترجمه روان می‌تواند علاقه او به اثر را بیشتر کند.
در ادامه معیارهایی که کمک می‌کند ترجمه‌ی خوب را تشخیص بدهیم ذکر شده:
• تخصص مترجم
موجب انتقال حس و حال دقیق کتاب مبدأ می‌شود.
• تسلط به زبان اصلی
تسلط مترجم به زبان اصلی باعث می‌شود متن بدون کم و زیاد به خواننده منتقل شود. حال آنکه با یک زبان واسطه که معمولا زبان انگلیسی است ممکن است بخشی از معنا و اصالت متن اصلی را از بین برود.
• تجربه و سابقه مترجم
بررسی آثار قبلی مترجم می‌تواند به شناخت کیفیت کار او کمک کند. نظر خوانندگان و آشنایان نیز می‌تواند در انتخاب ترجمه مؤثر باشد.
• خواندن چند صفحه از ترجمه
یکی از بهترین راه‌ها، خواندن چند صفحه پیش از خرید است. با این کار می‌توان روان بودن نثر و کیفیت ترجمه را تا حدی ارزیابی کرد.
• توجه به ناشر
ناشران معتبر معمولاً در انتخاب مترجم دقت بیشتری دارند؛ بنابراین شناخت ناشر نیز می‌تواند یکی از معیارهای انتخاب ترجمه باشد.
نقش ناشر و مترجم در کیفیت ترجمه
در کنار نقش مترجم، ناشر نیز نقش مهمی در کیفیت ترجمه دارد.
اول اینکه یک ناشر معتبر و متعهد، در انتخاب مترجم دقت می‌کند. معمولاً سراغ مترجمانی می‌رود که دانش، تجربه و سابقه قابل قبولی در حوزه مورد نظر دارند.
دوم اینکه ناشر متعهد به ویراستاری متن اهمیت می‌دهد چرا که حتی یک مترجم باتجربه نیز به ویراستاری حرفه‌ای نیاز دارد تا خطاهای زبانی و نگارشی برطرف شود و متن یکدست و روان باشد. در پایان ناشر متعهد در تمام طول ترجمه و آماده‌سازی جهت انتشار روی متن نظارت دارد.
تا این قسمت از مقاله درباره نقش مترجم توضیحات زیادی داده شد. در این قسمت به یک ویژگی خاص مترجم اشاره می‌کنیم.
یک ترجمه خوب سبک، فضای ادبی و فرهنگ اثر را حفظ می‌کند. به نحوی که برای زبان مقصد نیز طبیعی، قابل درک و خواندنی باشد. در رمان «بازمانده روز» عمده‌ترین دلیل خواندنی بودن ترجمه، سبک و لحنی است که نجف دریابندری جهت ترجمه این اثر استفاده کرده است.
درباره چگونگی انتخاب این لحن خاص در پیشگفتار رمان بازمانده روز از زبان مترجم چنین می‌خوانیم:
«حقیقت این است که خود من هم پس از خواندن بازمانده روز درآوردن آن را به زبان فارسی آسان نمی دیدم. مشکل در پیدا کردن صدایی بود که بتواند جانشین صدای راوی داستان بشود، و من به زودی به این نتیجه رسیدم که چیزی بسیار نزدیک به این صدا از لابه‌لای سفرنامه‌ها، خاطرات و مکاتبات دوره قاجار به گوش می‌رسد. و البته در آنچه از زبان ارباب‌ها، نوکرها و پیش خدمت‌های آن دوره در خاطره‌ها مانده است. همین که این صدا پیدا شد، روند ترجمه در عمل نه تنها به آسانی پیش رفت، بلکه باید بگویم که دنبال کردن آن بسیار لذت بخش شد.»
چه عواملی باعث انتخاب مترجم بی‌کیفیت می‌شود
در انتخاب مترجم بد توسط ناشرین یا خوانندگان، مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، حرفه‌ای و فرهنگی نقش دارند. در ادامه به چند عامل موثر اشاره می‌شود.
انتخاب مترجم بد توسط ناشرین
اولویت دادن به دستمزد پایین
گاهی ناشر برای کاهش هزینه‌های تولید کتاب، مترجمی را انتخاب می‌کند که دستمزد کمتری دریافت می‌کند. نتیجه ممکن است ترجمه‌ای ضعیف، پر از خطا یا ناهماهنگ باشد.
عجله برای انتشار کتاب و رقابت شدید بین ناشرین
گاهی ناشر برای اینکه از بازار عقب نماند، می‌خواهد کتابی را سریع منتشر کند. در این شرایط ممکن است مترجمی انتخاب شود که بتواند کار را در مدت کوتاهی تحویل دهد، حتی اگر تجربه و تخصص کافی نداشته باشد. همچنین فرصت کافی برای بازبینی و ویرایش ترجمه اختصاص داده نمی‌شود.
بی‌توجهی به تخصص مترجم
هر مترجمی برای ترجمه هر نوع کتابی مناسب نیست. ترجمه یک رمان ادبی، کتاب فلسفی، اثر تاریخی یا کتاب علمی، دانش و مهارت‌های متفاوتی می‌خواهد. انتخاب مترجمی که با موضوع اثر آشنایی ندارد، می‌تواند باعث انتقال نادرست مفاهیم و اصطلاحات شود.
توجه بیش از حد به شهرت
گاهی شناخته‌شده بودن فردی که زبان خارجی دومی را بلد است می‌تواند معیار انتخاب ناشرین باشد. زیرا تنها نام فرد و نه کیفیت متن ترجمه شده منجر به فروش اثر می‌شود. به عنوان مثال ترجمه کتاب توسط یک سلبریتی.
انتخاب مترجم بد توسط خوانندگان
. بسیاری از خوانندگان به اهمیت انتخاب مترجم خوب واقف نیستند. تنها به شهرت نام نویسنده و نام کتاب روی جلد اهمیت می‌دهند.
. ممکن است خواننده صرفاً ارزان‌ترین نسخه را انتخاب کند، بدون اینکه کیفیت ترجمه را بررسی کند.
. ظاهر شیک و جذاب کتاب مانند طراحی جلد، قطع، صفحه‌آرایی و تبلیغات گاهی بیشتر از کیفیت ترجمه روی انتخاب خواننده اثر می‌گذارند.
. اعتماد به ناشر خوب و خوش سابقه که ممکن است با مترجم بی‌کیفت کار کنند خوانندگان را گمراه می‌کند.
. بسیاری از خوانندگان نمی‌دانند که یک اثر ممکن است چند ترجمه متفاوت داشته باشد و بدون مقایسه، اولین نسخه‌ای را که می‌بینند می‌خرند.
. خوانندگان اغلب به ترجمه از زبان اصلی یا زبان واسطه توجه نمی‌کنند. مثلا زبان اصلی رمان صد سال تنهایی اسپانیایی است. اما بسیاری از کتاب‌های موجود در بازار از زبان انگلیسی این اثر ترجمه شده است. این بدین معنی است که یک کتاب دو بار ترجمه شده. قطعا در هر بار ترجمه تغییرات و کاستی‌هایی در متن اصلی رخ می‌دهد.
نکته: در این مورد استثنائاتی نیز وجود دارد. مثلا ترجمه «صد سال تنهایی» از محمد قاضی و ترجمه «برادران کارامازوف» از احد علیقلیان هر دو از زبان واسطه است؛ اما کیفیت بسیار خوبی دارند.
معرفی مترجم‌های شاخص در هر زبان
ادبیات روسیه
• سروش حبیبی
علاوه بر آلمانی، به فرانسوی، روسی و انگلیسی نیز تسلط دارد. اغلب سروش حبیبی را با ترجمه آثار داستایوفسکی می‌شناسیم. اما سروش حبیبی با ترجمه سایر زبان‌ها مانند فرانسوی، رومن گاری را به ایرانیان معرفی کرد.
• احد علیقلیان
یکی از بهترین ترجمه‌های «برادران کارامازوف» از زبان انگلیسی به فارسی توسط احد علیقلیان انجام شده است.
• مهری آهی
او مدت سه سال در دانشگاه لومونوسوف مسکو به تحصیل زبان و ادبیات روسی پرداخت. دکتری زبان و ادبیات روسی را از دانشگاه‌های انگلستان و فرانسه اخد نمود، و تا آخر عمر در این مسیر قلم زد. در کنار بسیاری از آثار باقی‌مانده از مهری آهی، ترجمه‌ی رمان‌های معروفی همچون «ابله»، «پدران و پسران»، «جنایت و مکافات» در کارنامه‌ی او وجود دارد.
• حمیدرضا آتش برآب
دکتری زبان و ادبیات روسی را از بهترین دانشگاه دولتی مسکو، یعنی دانشگاه دولتی لامانُسف دریافت کرد. حمیدرضا آتش برآب با وجود سن کمتر از پنجاه سال کارنامه بسیار پرباری در عرصه ترجمه دارد. از مهمترین آثاری که توسط او ترجمه شده می‌توان به «آناکارنینا»، «جنایت و مکافات»، «قمار باز»، «مرگ ایوان ایلیچ»، «مرشد و مارگاریتا» اشاره کرد.
• آبتین گلکار
آبتین گلکار مترجم جوان دیگری در عرصه‌ی ادبیات روسی است. او دکتری ادبیات روسی را در دانشگاه ملی تاراس شفچنکو کی‌یف گذرانده است. آثار بسیاری را تاکنون ترجمه کرده که می‌توان به «قلب سگی»، «دکتر ژیواگو» «استالین» و «بازرس» اشاره کرد.
ادبیات انگلیسی
• بهمن فرزانه
بهمن فرزانه در مدرسه عالی مترجمی سازمان ملل تحصیل کرد. در سن 26 سالگی اولین اثرش را ترجمه کرد. به چهار زبان انگلیسی، فرانسوی، اسپانیایی و ایتالیایی مسلط بود.
• نجف دریابندری
نجف دریابندری تحصیلات دانشگاهی نداشت. دیپلم هم نداشت. به دلیل علاقه‌ی فراوان به زبان انگلیسی آن را فرا گرفت. اولین ترجمه‌اش کتاب «وداع با اسلحه»، اثر ارنست همینگوی بود. آثاری همچون «بازمانده روز» یکی از بهترین ترجمه‌های او به شمار می‌رود.
• عبدالله کوثری
در نظرسنجی که سال 1397 انجام شد، او به عنوان محبوب‌ترین مترجم بالای 50 سال انتخاب شد. عبدالله کوثری از آن دست مترجمین حاذقی است که با موفقیت در زمینه‌های مختلف علمی و ادبی کتاب‌های تخصصی ترجمه کرده است.
• محمد قاضی
اولین ترجمه او از ویکتور هوگو بود به نام «کلود ولگرد». محمد قاضی با ترجمه دوره کامل «دن کیشوت» اثر سروانتس در سال های 1336 تا 1337 جایزه بهترین ترجمه سال را از دانشگاه تهران دریافت کرد.
• مهدی غبرایی
مهدی غبرایی علوم سیاسی خواند. اما علاقه وافر به ادبیات او را سمت ترجمه کشاند. کتاب‌های «کوری»، «کافکا در کرانه» و «موج‌ها» شاخص‌ترین آثار ترجمه شده توسط غبرایی هستند.
• مژده دقیقی
زبان انگلیسی را از دوران کودکی با شرکت در کلاس‌های مختلف آموخت. پس از اخذ کارشناسی علوم سیاسی در مطبوعات مشغول به کار شد. شروع به کار مژده دقیقی در عرصه ترجمه با انجام کارهای ویرایشی بود. از همین طریق وارد حرفه ترجمه شد و اولین اثرش که موفق هم بود به نام «هنر ویرایش» به صورت مشترک با احمد کسائی پور انجام داد.
• پیمان خاکسار
سینما خوانده و تدوین‌گر است. جهت شروع کار مترجمی سراغ نویسندگانی رفت که زیاد شناخته شده نبودند. کتاب‌های مشهور و مهمی مانند «اتحادیه‌ی ابلهان» و «جزء از کل» را به فارسی ترجمه کرد. ترجمه او از رمان «اتحادیه ابلهان» در نظرسنجی منتقدان و نویسندگان تجربه در سال 1391 رتبه اول را به دست آورد.
• امیرمهدی حقیقت
امیرمهدی حقیقت از سنین خیلی پایین به زبان انگلیسی علاقه‌مند شد. اما در در دانشگاه این رشته را نخوانده است. اولین ترجمه‌ای که چاپ کرد «مترجم دردها» بود. اما پیش از آن متنی از یک سریال مستند حیات وحش را برای شبکه دو ترجمه کرده بود. مشهورترین آثار ترجمه‌ای امیرمهدی حقیقت «مترجم دردها»، «همنام»، «سوکورو تازاکی بی‌رنگ و سال‌های زیارتش» است. تاکنون بیش از 40 اثر از نویسندگان برجسته جهان از جمله هاروکی موراکامی، کازوئو ایشی‌گورو، پائولو کوئلیو و تری جونز را به فارسی برگردانده‌است.
ادبیات فرانسه
• مهدی سحابی
مهمترین اثر ترجمه شده توسط او «در جستجوی زمان ازدست‌رفته» نوشته مارسل پروست است. مهدی سحابی به زبان‌های ایتالیایی، فرانسه و انگلیسی مسلط بود. نه تنها آثار متعددی را به فارسی برگردانده است، بلکه از فارسی نیز آثاری را به این سه زبان ترجمه کرده است.
• مرتضی کلانتریان
تحصیلات او دکتری حقوق از دانشگاه پاریس بود. بسیاری از آثار ادبی و تخصصی حقوقی و فلسفی را از فرانسوی به فارسی ترجمه کرده است. مهمترین ترجمه او «قرارداد اجتماعی» نوشته ژان ژاک روسو است.
• لیلی گلستان
تجربه تحصیل در فرانسه دلیل مترجم شدن او بود. ترجمه کتاب «زندگی، جنگ و دیگر هیچ» از اوریانا فالاچی برای اولین بار نام لیلی گلستان را به عنوان مترجم مطرح کرد. مشهورترین اثر ترجمه شده توسط او رمان «بیگانه»، از آلبرکامو است.
ادبیات آلمانی
• محمود حسینی زاد
کارشناسی ارشد علوم سیاسی از دانشگاه مونیخ دارد. انستیتو گوته، او را به عنوان مهمترین مترجم ادبیات زبان آلمانی به فارسی در دوران معاصر معرفی کرده است.
ادبیات امریکای لاتین
• کاوه میر عباسی
به دلیل تسلط بر سه زبان انگلیسی، فرانسوی و اسپانیایی، از هر سه زبان آثار ادبی مهمی را به فارسی ترجمه کرده است. بیشترین شهرت کاوه میرعباسی به دلیل ترجمه آثار اسپانیایی آمریکای لاتین مانند «صد سال تنهایی» است. او تاکنون بیش از 40 کتاب و مجموعه داستان از نویسندگان مشهوری چون کارلوس فوئنتس، خورخه لوئیس بورخس، گابریل گارسیا مارکز، ماریو بارگاس یوسا، آندره برتون و… به زبان فارسی ترجمه کرده‌است.
بهمن فرزانه و عبدالله کوثری نیز در ادبیات آمریکای لاتین صاحب جایگاه هستند.
بررسی یک نمونه با چند ترجمه مختلف
مقایسه چند ترجمه از یک اثر، به ما کمک می‌کند تفاوت‌های میان شیوه‌های مختلف انتقال یک متن به زبان مقصد را بهتر بشناسیم. هر مترجم در انتخاب واژگان، لحن، ساختار جمله، اصطلاحات، ظرافت‌های فرهنگی و ویژگی‌های ادبی اثر، تصمیم‌های متفاوتی می‌گیرد. بررسی این تفاوت‌ها نشان می‌دهد کدام ترجمه در انتقال معنا، لحن و فضای اثر موفق‌تر عمل کرده است.
در ادامه سه ترجمه معروف از کتاب شازده کوچولو را بررسی می‌کنیم.
آنتوان دوسنت اگزوپری نویسنده قرن بیستم فرانسه است که تاکنون بسیاری از آثارش به زبان فارسی ترجمه شده است. اما در این میان کتاب شازده کوچولو موفقیت چشمگیری در سطح جهان داشته و از برجسته‌ترین آثار نمادین محسوب می‌شود. «شازده کوچولو» اجازه می‌دهد مخاطب فعال باشد، و برداشت آزاد خود را داشته باشد. شازده کوچولو تاکنون شانزده بار به زبان فارسی برگردانده شده است.
ترجمه‌ی محمد قاضی
در این ترجمه سطح زبانی و سبک متن به درستی انتقال یافته است. مخاطب می‌تواند درک درستی از متن داشته باشد. تنها در بعضی موارد در گفت‌وشنودها از کلمات و اصطلاحات عامیانه استفاده شده است، که در متن اصلی جملاتی در سطح معمولی هستند و نه کاملا خودمانی. به این نمونه از ترجمه محمد قاضی توجه کنید که چطور از کلمات خودمانی استفاده شده است:
«من هیچ جوابی ندادم. در آن لحظه با خودم می‌گفتم: «اگر این پیچ باز مقاومت کند، به ضرب چکش می‌پرانمش.» شازده کوچولو بار دیگر افکار مرا به هم ریخت:
- پس تو خیال می‌کنی که گل‌ها
- نه والله، نه! هیچ خیالی نمی‌کنم. همین‌طوری یک چیزی گفتم. آخر من کارهای جدی‌تری دارم.
هاج و واج به من نگاه کرد:
- کارهای جدی!
او مرا چکش به دست و با انگشتان آلوده به روغن و چربی می‌دید که روی چیزی که در نظرش بسیار زشت بود، خم شده بودم.
- تو هم مثل آدم بزرگ‌ها حرف می‌زنی ها!
من از این سرزنش کمی خجل شدم ولی او بی‌رحمانه ادامه داد:
- تو همه را عوضی می‌گیری... همه چیز را با هم قاطی می‌کنی!
ترجمه‌ی احمد شاملو
ترجمه شاملو از شازده کوچولو علاوه بر عامیانه بودن به‌صورت محاوره نوشته شده است، و سطح خودمانی بودن را بالاتر برده است .
- تو فکر می‌کنی گل‌ها...
من باز همان‌جور بی‌توجه گفتم:
- ای داد بیداد! ای داد بیداد! نه، من هیچ کوفتی فکر نمی‌کنم! آخر من گرفتار هزار مساله‌ی مهم‌تر از آنم!
هاج و واج نگاهم کرد و گفت:
- مساله‌ی مهم
مرا می‌دید که چکش به دست با دست و بال سیاه روی چیزی که خیلی هم به نظرش زشت می‌آمد خم شده‌ام.
- مثل آدم بزرگ‌ها حرف می‌زنی!
از شنیدن این حرف خجل شدم اما همین جور بی‌رحمانه می‌گفت:
- تو همه چیز را به هم می‌ریزی... همه چیز را قاتی می‌کنی!
ترجمه ابوالحسن نجفی
ترجمه‌ی خوب نجفی ایرادهای ترجمه‌های پیشین را رفع کرده، سطح زبانی مناسبی را به کار برده و نیز واژه‌های به‌جا و درستی را انتخاب کرده است.
- و تو خیال می‌کنی که گل‌ها
- نه!نه! من هیچ خیالی نمی‌کنم! همین‌طور یک چیزی پراندم. من دارم کارهای جدی می‌کنم!
حیرت‌زده نگاهم کرد:
- کارهای جدی؟
مرا می‌دید که چکش به دست، و با انگشت‌های سیاه شده از روغن، بر روی چیزی که به نظر او بسیار زشت می‌آمد خم شده‌ام.
- تو هم مثل آدم بزرگ‌ها حرف می‌زنی!
کمی شرمگین شدم. ولی او بی‌رحمانه ادامه داد:
- تو همه چیز را عوضی می‌گیری، همه چیز را با هم قاطی می‌کنی!
سخن پایانی
انتخاب ترجمه مناسب بخش مهمی از تجربه خواندن یک اثر ادبی است؛ زیرا خواننده از طریق ترجمه با جهان و سبک نویسنده ارتباط برقرار می‌کند.
کیفیت ترجمه به عواملی مانند تسلط مترجم بر زبان مبدأ و مقصد، شناخت فرهنگ، توجه به لحن و سبک نویسنده و توانایی بازآفرینی ظرافت‌های متن بستگی دارد. بنابراین بهتر است خواننده پیش از انتخاب ترجمه، سابقه مترجم، زبان مبدأ، اعتبار ناشر و نمونه‌ای از متن را بررسی کند.
مقایسه چند ترجمه نیز کمک می‌کند انتخاب بر اساس کیفیت و میزان نزدیکی به اثر اصلی انجام شود، نه صرفاً شهرت، قیمت یا ظاهر کتاب.
حالا که می‌دانید انتخاب ترجمه تا چه اندازه بر تجربه خواندن اثر تأثیر می‌گذارد، پیش از خرید کتاب بعدی فقط به نام نویسنده و ظاهر کتاب توجه نکنید. نام مترجم، سابقه او و کیفیت ترجمه را بررسی کنید؛ و اگر چند ترجمه از یک اثر وجود دارد، چند صفحه از آن‌ها را با هم مقایسه کنید. انتخاب آگاهانه، می‌تواند تجربه شما از یک کتاب را کاملاً متفاوت کند.
به قلم «زهره مومنیان»
۷ روز ضمانت بازگشت وجه
ضمانت اصالت کالا
۷ روز هفته ۲۴ ساعته
امکان پرداخت در محل
امکان تحویل در محل
ثبت دیدگاه
دیدگاه کاربران