کتاب خود خدا - (خاطراتی پرجاذبه از رضا پهلوی در نگاه نویسندگان و اندیشمندان خارجی) نشر دفتر نشر معارف

معرفی کتاب «خود خدا»

اگر بخواهیم ایران امروز را بهتر بشناسیم، چقدر باید به گذشته برگردیم؟
بسیاری از اتفاق‌هایی که امروز درباره‌شان می‌شنویم، ریشه در تصمیم‌ها، تحولات و رویدادهایی دارند که سال‌ها پیش رقم خورده‌اند؛ تصمیم‌هایی که در کنار تغییرات اجتماعی، سیاسی و تجربه‌های نسل‌های پیشین، مسیر آینده را شکل داده‌اند. دوران پهلوی یکی از دوره‌های مهم و تأثیرگذار تاریخ معاصر ایران است؛ دوره‌ای که تحولات گسترده‌ای در عرصه‌های مختلف کشور رخ داد و تاثیرات آن تا امروز نیز ادامه دارد.
از همین رو، شناخت این دوره، نیازمند نگاهی دقیق و مستند به رویدادها و روایت‌های گوناگون است.
تاریخ فقط برای دانستن آنچه در گذشته رخ داده نیست، گاهی می تواند به ما کمک کند درباره چرایی رویدادها بیشتر بیندیشیم و با نگاهی آگاهانه‌تر به گذشته و حال بنگریم. تا امروز را بهتر فهمیده و فردا را هوشمندانه تر بسازیم.
به قول مولای متقیان حضرت علی(ع): «عبرت‌ها بسیارند و عبرت‌گیرندگان اندک.»
در ادامه، با کتاب «خودِ خدا» آشنا می‌شویم؛ کتابی که به سراغ بخشی مهم از این گذشته رفته و روایتی متفاوت از آن پیش روی خواننده قرار می‌دهد.

«خود خدا»؛ خاطراتی پرجاذبه از رضا پهلوی در نگاه نویسندگان و اندیشمندان خارجی 

گاهی برای شناختن یک شخصیت تاریخی، خواندن روایت‌های رسمی و آشنا به تنهایی کافی نیست، باید از زاویه‌ای متفاوت به آن نگاه کنیم و ببینیم کسانی که بیرون از مرزهای ایران ایستاده‌اند، رضاشاه را چگونه دیده‌اند.
کتاب «خود خدا» دقیقاً از همین زاویه به سراغ «رضاشاه» پدر محمدرضاشاه پهلوی می‌رود؛ روایتی متفاوت که تلاش می‌کند تصویری چند وجهی از یکی از بحث‌برانگیزترین چهره‌های تاریخ معاصر ایران پیش روی خواننده بگذارد.

کتاب «خود خدا» به کوشش سیدمحمدحسین راجی و محسن فوجی، در سال 1401 توسط انتشارات معارف منتشر شده است.
این کتاب حاصل حدود دو سال پژوهش و بررسی صدها کتاب و هزاران خاطره است و روایت‌ها، گزارش‌ها و نوشته‌های نویسندگان، پژوهشگران، دیپلمات‌ها و اندیشمندان خارجی را درباره رضاشاه و وضعیت ایران در دوره حکومت او گردآوری کرده است، روایت‌هایی که در میان آن‌ها، زندگی و وضعیت مردم ایران نیز از نگاه ناظران و نویسندگان خارجی به تصویر کشیده شده است.

ساختار و فصل بندی کتاب «خود خدا»

«خود خدا» جلد نخست از مجموعه‌ای دو جلدی است و به دوره رضاشاه و تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آن دوران می‌پردازد.
کتاب در هفت بخش و فصل‌های متعدد، موضوعات متنوعی را دنبال می‌کند؛ از اقتصاد، معیشت و زندگی مردم و خدمات عمومی گرفته تا آزادی، انتخابات و ساختار قدرت. در ادامه، وضعیت اقوام، کشاورزان و کارگران، دین و حجاب، تحولات فرهنگی، رابطه حکومت با بیگانگان و نقش انگلیس بررسی می‌شود و در پایان نیز بخشی به شخصیت رضاشاه اختصاص دارد.
این تنوع موضوعی باعث می‌شود کتاب تنها روایتی درباره یک شخصیت تاریخی نباشد بلکه تصویری گسترده‌تر از شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایران در آن دوره ارائه دهد.
نام کتاب نیز معنای خاصی دارد. «خود خدا» اشاره‌ای به خودبزرگ‌بینی رضاشاه و تصویری است که از جایگاه و قدرت خود داشت؛ عنوانی که از همان ابتدا ذهن خواننده را درگیر می‌کند و او را به کشف چرایی این نام وادار می‌سازد.

یکی از نقاط قوت و جذابیت‌های کتاب، شیوه ارائه مطالب است. روایت‌ها در قالب قطعه‌های کوتاه و مستقل آمده‌اند؛ بنابراین با وجود 367 صفحه، مطالعه آن یکنواخت و خسته‌کننده نیست. از طرفی، نویسندگان تنها به ترجمه و نقل روایت‌ها بسنده نکرده‌اند؛ بلکه بخش‌هایی از متن اصلی منابع، به زبان انگلیسی نیز در کنار مطالب آمده است.
این شیوه، در کنار ضمیمه شدن بخش‌های مورد استناد از منابع اصلی، به خواننده این امکان را می‌دهد که مطالب را با متن اصلی مقایسه کند و با اطمینان بیشتری روایت‌های مطرح‌شده را دنبال کند.

قسمت هایی از کتاب «خود خدا»

بعضی از اقدامات رضا شاه 
_در انتخابات مداخله می‌کرد و مجلس آلت دستش بود. آن روزنامه‌هایی که اجازه فعالیت می‌یافتند،جرات گفتن یک کلمه علیه او یا سیاستش را نداشته اند.
_تمام درآمدهای نفت را تحت کنترل خودش گرفت و البته بدون نیاز به تصویب کسی، خرج تسلیحات کرد.
_شاه راه آهن پرهزینه ای از محل درآمدهای جاری ساخت که نتیجه آن فقیر شدن طبقات کم درآمد ملت بود و سهم بی‌تناسبی از انحصارات دولتی بر روی شکر، چای، دخانیات و کبریت به آنان تحمیل می‌شد.
_او مناطق گسترده‌ای از اراضی کشاورزی مرغوب را از راه مصادره تصاحب کرد.

سخن پایانی 

«خود خدا» شما را به میان روایت‌هایی کوتاه و خواندنی از ایرانِ دوره رضاشاه می‌برد؛ روایت‌هایی که کنار هم، تصویری گسترده از آن روزگار می‌سازند.
اگر تاریخ معاصر ایران برایتان جذاب است و دوست دارید درباره یکی از مهم‌ترین دوره‌های آن بیشتر بدانید، «خود خدا» می‌تواند کتابی باشد که تا پایان، شما را با خود همراه کند. کتاب را ورق بزنید و اجازه دهید روایت‌ها، خودشان شما را به ادامه خواندن دعوت کنند.

به قلم «فاطمه فرخ‌رو»