معرفی کتاب انسان و رسانه اثر وحید یامین‌پور

وحید یامین‌پور در کتاب «انسان و رسانه» به سراغ مهم‌ترین مولفه عصر حاضر — یعنی رسانه — رفته است. این کتاب با زیرعنوان «تاملی در ماهیت تکنولوژی‌های ارتباطی»، تلاشی درخور توجه برای فهم و بازتعریف تأثیر رسانه بر زیست انسانی و شکل‌دهی به جامعه و فرهنگ است. کتاب توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده و در چهار فصل زیر تدوین شده است:  

• نزاع چپ و راست: مروری بر نظریه‌های اجتماعی-سیاسی رسانه‌ها  
• حقوق جهانی ارتباطات  
• قدرت ارتباطات و تکنولوژی‌های سلطه  
• نگرش انتقادی و وجودشناختی به تکنولوژی‌های ارتباطی  

نگاهی انتقادی به رسانه  

گستره و نفوذ رسانه‌ها در زندگی انسان روزبه‌روز افزایش می‌یابد. با ظهور گوشی‌های هوشمند، رواج شبکه‌های اجتماعی و فراگیری هوش مصنوعی، رسانه به بخشی اصلی از زندگی بدل شده است. شاید پذیرش این واقعیت دشوار باشد، اما از آنجا که به شدت در رسانه غرق شده‌ایم — مانند ماهی در آب — از درک عمق وابستگی خود به آن عاجزیم.  
البته منظور از رسانه صرفاً روزنامه‌ها یا شبکه‌های خبری نیست؛ بلکه هر ابزاری که به کمک آن پیامی به مخاطب منتقل می‌شود، رسانه محسوب می‌گردد.
کتاب «انسان و رسانه» می‌کوشد در فراغتی دست‌یافتنی و فارغ از هیاهو، به فهم چیستی رسانه برسد، آن را واکاوی کند، از نسبت رسانه با حقیقت سخن گوید و در بازتعریفی انتقادی، به دریافتی نو و راهگشا از رسانه دست یابد.

غرق شدن در جهان اشباع‌شده از رسانه

همه ما به نوعی با رسانه سر و کار داریم: از زندگی روزمره گرفته تا سرگرمی، آموزش، کسب‌وکار و دنیای سیاست. حرف‌های مهم در رسانه گفته می‌شود، آموزش و سرگرمی در آن اتفاق می‌افتد، گفتگوها و دیدوبازدیدها مجازی شده، حتی ابراز عشق و دوست‌داشتن نیز در رسانه رخ می‌دهد و جنگ و درگیری‌ها در آن مجال بروز می‌یابند. تأثیر رسانه‌ها چنان است که امروزه رسانه تعیین می‌کند چه چیزی زیبا و چه چیزی زشت، چه چیزی خوب و چه چیزی بد است. احساس ما از محیط پیرامون و حتی از خودمان نیز تحت تأثیر رسانه قرار دارد.  

این روند تا کجا ادامه خواهد یافت؟ برای نسل‌های بعد چه اتفاقی خواهد افتاد؟ اساساً رسانه‌ها چه نسبتی با حقیقت دارند؟ به بیان دیگر، رسانه در بازنمایی حقیقت و واقعیت تا چه اندازه می‌تواند موفق باشد؟ تأثیر رسانه بر جامعه چقدر است و این تأثیر چگونه است — مثبت یا منفی؟ آیا رسانه صرفاً یک ابزار انتقال پیام است؟ رسانه چه نسبتی با قدرت دارد؟ آیا رسانه می‌تواند علاوه بر انتقال پیام، اثراتی در وجود ما انسان‌ها بگذارد؟ 
با مطالعه کتاب انسان و رسانه، می‌توان در مورد سوالات فوق با وضوح بیشتری اندیشید.

تاریخچه نظریات دانشمندان درباره رسانه؛ از خوش‌بینی تا تردید  

سال‌هاست در دانشگاه‌ها، با مطالعات رسانه و علوم ارتباطات، ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و هنری رسانه‌ها بررسی می‌شود. وحید یامین‌پور در کتاب «انسان و رسانه» ابتدا مروری بر تاریخچه نظریات دانشمندان درباره رسانه دارد — از نظریه‌های کلاسیک گرایش چپ و راست تا نقدهای نئومارکسیستی و اندیشه‌های مکتب فرانکفورت که به نسبت رسانه با آزادی، عدالت و حقیقت می‌پردازند.

جادوی رسانه: رسانه صرفاً یک ابزار نیست!  

وجه اشتراک نظریات کلاسیک درباره رسانه این است که رسانه را ابزاری خنثی می‌دانند و معتقدند مهم آن است که با چه هدفی از آن استفاده شود. اما در ادامه با پرسشی عمیق‌تر مواجه می‌شویم: فارغ از تأثیر رسانه‌ها در عدالت اجتماعی یا آزادی فردی، آیا خود رسانه به عنوان یک ابزار و تکنولوژی — مستقل از پیامی که منتقل می‌کند — در زیست انسانی اثرگذار است؟ به این معنا که محتوای پیام در درجه دوم اهمیت است و آنچه نقش اصلی را ایفا می‌کند، فرم و قالب انتقال پیام است. این فرم و قالب به خودی خود اثرگذار است.  

به عنوان مثال، تحقیقات جدید نشان می‌دهد قدرت تمرکز انسان‌ها به کمتر از 45 ثانیه کاهش یافته و پژوهشگران این مسئله را به تماشای مکرر ویدئوهای کوتاه در فضای مجازی مرتبط می‌دانند. این آسیب، تأثیر پلتفرم و ابزار رسانه‌ای است — فارغ از محتوای آن. مهم نیست در آن ویدئوهای کوتاه چه محتوایی پخش می‌شود؛ مسئله این است که سبک ارائه و انتقال پیام، خودبه‌خود اثراتی دارد.  

وحید یامین‌پور در کتاب انسان و رسانه در نهایت به این مسئله مهم می‌پردازد. او بحث خود را از نظریه‌های اجتماعی و حقوقی آغاز می‌کند و در فصل پایانی کتاب به سطح فلسفی و وجودشناختی ارتقا می‌یابد. نویسنده نظریات دانشمندانی چون رولان بارت، هایدگر، نیچه، کاستلز، بودریار و بیونگ‌چون‌هان را در باب نحوه وجود رسانه بررسی می‌کند و به گفته کرتیس اشاره می‌کند که:  
«اندیشیدن درباره رسانه‌ها کاری نیست که بتوانیم در اغلب اوقات انجامش دهیم! دلیل اصلی آن این است که نه تنها از طریق رسانه‌ها می‌اندیشیم، بلکه ساختار اندیشه ما را نیز رسانه‌ها شکل می‌دهند!»  

یامین پور در این کتاب تنها به گردآوری دیدگاه‌ها یا طبقه‌بندی نظریه‌های ارتباطی بسنده نکرده. انسان و رسانه تلاشی است برای پیوند دادن تحلیل‌های نظری به بحران‌های وجودی و تمدنیِ امروز.
ما در عصری زندگی می‌کنیم که رسانه‌ها علاوه بر اخبار و سرگرمی‌ها، ساحت‌های وجودی ما را نیز تعیین می‌کنند. بحران حقیقت، گسترش اخبار جعلی، سلطۀ شرکت‌های فناوری و ظهور هوش مصنوعی، همگی پرسش‌هایی تازه و بنیادین در برابر ما می‌گذارند.
نویسنده در این کتاب می‌کوشد نشان دهد که هیچ پاسخی به این پرسش‌ها بدون بازاندیشی در سنت‌های نظری و بدون مواجهه‌ای فلسفی-انتقادی با فناوری‌های جدید ممکن نیست.
از این منظر، کتاب پیش رو تلاشی است برای ساختن پلی میان دانش ارتباطات، حقوق رسانه و فلسفه انتقادی؛ پلی که بتواند پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان را به تأملی عمیق‌تر درباره سرنوشت انسان در جهان ارتباطی فرابخواند.

کتاب انسان و رسانه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟  

این کتاب مناسب تمام کسانی است که می‌خواهند فهمی جدید از رسانه داشته باشند. دانشجویان، پژوهشگران و همه علاقه‌مندان به تأملی عمیق در باب انسان و رسانه می‌توانند از آن بهره ببرند.  
اگر شما نیز احساس می‌کنید به تدریج در سیطره رسانه قرار گرفته‌اید،
اگر برای درک بهتر حقیقت نیاز به فراغت از رسانه دارید،
اگر می‌خواهید با نگاهی انتقادی و فلسفی رسانه را بازخوانی کنید
و در نهایت، اگر می‌خواهید با آگاهی و فعل ارادی، کنش انسانی داشته باشید،
این کتاب را از دست ندهید!

بخشی از کتاب انسان و رسانه  

«جهانِ رسانه‌های نوین، جهانِ خوانش‌هاست. می‌توان با اطمینان خاطر بالایی گفت: “هیچ نقل قولی دقیق نیست”؛ چه رسد به گمانه‌زنی‌ها و تحلیل‌هایی براساس نقل قول‌ها. جهانِ رسانه جهانِ “برساخته”هاست؛ جهان غلبۀ خوانش‌های تقابلی، جهانِ هایپررئالیتی‌ها و سوءتفاهم‌ها. رسانه‌ها، با ژستِ بی‌طرفانه، پیشاپیش به جای شما قضاوت می‌کنند و فقط صدور حکم را به شما می‌سپارند. رسانه‌ها ابزار اراده‌های معطوف به قدرت و غلبه‌اند و برای این غلبه در فهم مخاطبان تصرف می‌کنند. مهمترین نشانۀ این تصرّفِ سِحرآمیز اینکه اغلب مخاطبان سِحرشده منکر همین تصرف و سحر و جادو هستند.»

به قلم «احمد کفیل الناس»