تندخوانی چیست؟ صفر تا صد تندخوانی

در دنیای امروز حجم انبوهی از اطلاعات رو‌به‌رو هستیم و بسیاری از افراد تمایل دارند تا اطلاعات را با سرعت بیشتری دریافت کنند و همین مسئله مفهومی به نام «تندخوانی» یا «speed reading» را پدید آورده است. اما واقعاً تندخوانی چیست؟ چطور انجام می‌شود؟ تا چه حد علمی است؟ و آیا ادعاهایی مثل خواندن هزار کلمه در دقیقه حقیقت دارند یا فقط وعده‌های تبلیغاتی‌اند؟
در ادامه، همه‌چیز را درباره تندخوانی از پایه تا پژوهش‌های علمی و نقدها بررسی می‌کنیم.

تندخوانی چیست؟

تندخوانی به مجموعه‌ای از تکنیک‌هایی گفته می‌شود که هدف آن‌ها افزایش سرعت خواندن نسبت به حالت عادی است. هدف تندخوانی کاهش زمان خواندن، قربانی نکردن کامل فهم مطلب و کاهش عادت‌هایی است که باعث کندشدن سرعت خواندن می‌شود؛ مثل بازگشت‌های مکرر به خطوط قبلی یا تلفظ تک‌تک کلمات در ذهن.

در واقع تندخوانی فقط «سریع خواندن» نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از سرعت و درک معقول متن است. درواقع تندخوانی می‌خواهد کمک کند تا بتوانید در زمان کمتر، نکات اصلی متن را بفهمید و به یک تصویری کلی از محتوا برسید، نه این‌که تمام جزئیات را با عمق کامل درک کنید.

به‌طورکلی میانگین سرعت خواندن در انسان 200 تا 300 کلمه در دقیقه است و بازه‌ی بیشتر از آن عموما از درک عمیق متن می‌کاهد و فرد معمولا نمی‌تواند با سرعت بیشتر دقت خوبی داشته باشد. البته این اعداد همانطور که ذکر شد به طور میانگین است و ممکن است افرادی توانایی سریع خواندن و در عین حال فهم عمیق مفاهیم را داشته باشد اما این اعداد بسیار مهم هستند؛ زیرا وقتی کسی ادعا می‌کند «در یک دوره دو روزه، سرعت خواندن شما از 200 به 2000 کلمه در دقیقه می‌رسد»، می‌شود حدس زد که شاید یک جای کار می‌لنگد و این ادعا بیشتر شبیه جادو است تا علم!

تکنیک‌های رایج تندخوانی

1-    نگاه اجمالی (Skimming)
در این تکنیک، هدف فهم کلی از متن است، نه جزئیات. خواننده فقط به تیترها، جملات اول پاراگراف‌ها و واژه‌های کلیدی توجه می‌کند تا ایده‌ی اصلی متن را بفهمد. این روش برای مرور قبل از امتحان نیز بسیار کارآمد است.
2-    جست و جوی هدفمند (scanning)
در این روش، فرد متن را خط به خط نمی‌خواند بلکه فقط دنبال اطلاعات خاصی مثل تاریخ، عدد یا اسم می‌گردد. این تکنیک در گزارش‌ها یا مقالات طولانی بسیار مفید است.
3-    خواندن گروهی کلمات (Chunking)
در حالت معمول، چشم هر بار یک یا دو کلمه را می‌بیند. در تندخوانی تلاش می‌شود چشم طوری تمرین داده شود که در هر نگاه چند کلمه یا یک عبارت را با هم بخواند. این کار تا حدی ممکن است، اما محدودیت طبیعی بینایی و پردازش مغز اجازه‌ی افزایش نامحدود نمی‌دهد.
مثلاً به‌جای:
«امروز / می‌خواهم / درباره‌ی / تندخوانی / توضیح / بدهم»
مغز را عادت می‌دهند به:
«امروز می‌خواهم / درباره‌ی تندخوانی / توضیح بدهم»
4-    استفاده از اشاره‌گر (Meta-guiding)
بسیاری از تندخوان‌ها از انگشت، خودکار یا نشانگر برای دنبال کردن سطر استفاده می‌کنند. این کار پرش‌های بی‌هدف چشم را کاهش می‌دهد و تمرکز را بالا می‌برد.
5-    کاهش تلفظ درونی کلمات (Subvocalization)
اکثر ما هنگام خواندن، کلمات را در ذهن می‌شنویم. تندخوان‌ها می‌کوشند این عادت را کاهش دهند، چون باعث کندی می‌شود. شمردن آرام در ذهن، گوش دادن به موسیقی بی‌کلام و حرکت دادن لب بدون صدا از تمرین‌های این تکنیک است.
واقعیت آن است که حذف صدای ذهن امری تقریبا غیر ممکن است، شاید بتوان در مطالعه آن را کاهش داد اما به دلیل ارتباط زبان با فهم کلمات و ادراک آن در علم زبان‌شناسی شناختی، این مسئله تقریبا غیرممکن است؛ زیرا همین صدای درونی با ادراک و عمیق شدن در مطلب ارتباط تنگاتنگی دارد.
6-    استفاده از اپلیکیشن‌های RSVP
در این برنامه‌ها کلمات به‌سرعت و به‌صورت یکی‌یکی در مرکز صفحه ظاهر می‌شوند تا چشم نیاز به حرکت نداشته باشد. گرچه این روش‌ها سرعت ظاهری را بالا می‌برند، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که درک مطلب در این شیوه کاهش پیدا می‌کند؛ چون امکان بازگشت به جملات قبلی وجود ندارد. همچنین فقط حدود 10٪ زمان خواندن صرف حرکت چشم می‌شود؛ پس صرف حذف حرکت چشم، معجزه نمی‌کند.

تندخوانی در علم

پژوهش‌های روان‌شناسی نشان داده‌اند که سرعت چشم و مغز برای پردازش زبان محدود است. حرکات چشم فقط بخش کوچکی از زمان خواندن را می‌گیرد؛ بیشتر زمان صرف پردازش معنای واژه‌ها و ارتباط بین آن‌ها می‌شود. به همین دلیل افزایش بیش از دو برابر سرعت خواندن معمولاً باعث افت قابل توجه فهم می‌شود.
تحلیل‌های علمی مانند مقاله‌ی معروف راینر و همکاران (2016) به‌روشنی نشان داده‌اند که افزایش سرعت خواندن به‌طور معمول بین 20 تا 50 درصد ممکن است، اما چندبرابر شدن آن بدون افت درک مطلب با کارکرد مغز امکان پذیر نیست.
همچنین در یک متادیتا، بر اساس داده‌های بیش از هزاران شرکت‌کننده نشان می‌دهد که سرعت خواندن معمول بزرگسالان در زبان انگلیسی حدود 240 تا 260 کلمه در دقیقه است و افزایش بیش از این مقدار معمولاً با کاهش درک مطلب همراه است. یافته‌ها تأکید می‌کنند که ادعاهای مبالغه‌آمیز درباره خواندن بسیار سریع (مثل 1000+ کلمه در دقیقه) پشتیبانی علمی قوی ندارند و محدودیت‌های پردازش چشم و مغز انسان را باید در نظر گرفت. 

به طور کلی می‌توان نتیجه گرفت که افزایش سرعت خواندن، به شرط پذیرش کاهش درک متن و در مواقع خاص می‌تواند واقع‌بینانه باشد اما تندخوانی به عنوان یک میانبر برای درک عمیق مطالب امکان پذیر نیست و یک دروغ بزرگ است!

کاربردهای واقعی تندخوانی 

تندخوانی هرچند نمی‌تواند معجزه کند، اما در برخی موقعیت‌ها بسیار مفید است:
1-    مرور سریع مطالب زیاد: وقتی حجم زیادی از کتاب یا مقاله دارید، تکنیک‌های Skimming و Scanning کمک می‌کنند سریع تصمیم بگیرید چه بخش‌هایی را دقیق‌تر بخوانید. 
2-    مرور قبل از امتحان یا جلسه: برای مرور سرفصل‌ها و نکات کلیدی در زمان کم، بسیار مفید است. 
3-    کاهش حواس‌پرتی: استفاده از اشاره‌گر یا تمرکز بر حرکت چشم باعث افزایش تمرکز و کاهش پرش ذهن می‌شود.
4-    اولویت‌بندی اطلاعات: تندخوانی به شما کمک می‌کند که در حجم زیاد اطلاعات، محتوا و مطالب ارزشمند را سریع‌تر تشخیص دهید.

نقدها و محدودیت‌های تندخوانی

تندخوانی اگر درست درک نشود، می‌تواند باعث توهم یادگیری شود. در این بخش به مهم‌ترین نقدهای علمی اشاره می‌شود:
1-    کاهش امکان تفکر در حین خواندن
خواندن واقعی فقط عبور از روی کلمات نیست؛ بلکه در حین خواندن مکث می‌کنیم، فکر می‌کنیم، بین دانسته‌های قبلی و اطلاعات جدید ارتباط برقرار می‌کنیم و به درک عمیق تری از مطالب می‌رسیم. در تندخوانی این درک عمیق عملا اتفاق نمیفتد.
2-    احساس درک کاذب
یکی از مشکلات تندخوانی این است که فرد پس از خواندن متن به این روش احساس می‌کند همه چیز را فهمیده است اما در آزمایش‌های متعدد و دقیق‌تر اثبات شده است که میزان یادآوری و درک جزئیات بسیار پایین‌تر است.
خواندن نیز مانند تفریحات دیگر می‌تواند بسیار لذت بخش باشد و انسان را برای مدتی در خود غرق کند. شاید باید از خود بپرسیم چه لزومی دارد که به دنبال سرعت بخشیدن به هرچیزی در زندگی خود باشیم؟ آیا در جهان امروز به اندازه کافی همه چیز تند نیست؟ به نظر می‌رسد لازم است گاهی زندگی را کند کرد و از جریان و متن زندگی عمیقا لذت برد. نویسندگان زیادی به این موضوع پرداخته‌اند. به عنوان مثال کتاب‌های «در ستایش بطالت از برتراند راسل»، «لذت متن از رولان بارت» و «هنر آرامش از پیکو آیر» سه نمونه از بهترین ‌کتاب‌ها درباره چیستی، چرایی و چگونگی کند زیستن و آهستگی هستند.

راه‌های علمی برای افزایش سرعت خواندن

اگر بخواهید سرعت خواندنتان را به شکل طبیعی و مؤثر بالا ببرید، راهکارهای واقعی و علمی این‌ها هستند: 
1-    کاهش حواس‌پرتی: موبایل و نوتیفیکیشن‌ها را خاموش کنید. تمرکز پیوسته تأثیر بیشتری از هر ترفند تندخوانی دارد.
2-    تقویت واژگان: هرچه دامنه لغات و آشنایی با موضوع بیشتر باشد، مغز سریع‌تر معنی متن را درک می‌کند و به طورکلی به فهم عمیق‌تری از موضوع می‌رسد.
3-    خواندن منظم: خواندن روزانه باعث بهبود چشمگیر در سرعت و درک می‌شود.
4-     استفاده‌ی هوشمند از Skimming و Scanning: یاد بگیرید در چه مواقعی باید سریع بخوانید و در چه مواقعی آهسته و دقیق.

جمع‌بندی 

تندخوانی مهارتی است که اگر درست فهمیده شود، می‌تواند ابزاری مفید برای مدیریت زمان و افزایش بهره‌وری باشد؛ اما باید واقع‌بین بود! تندخوانی به‌هیچ‌وجه جایگزین خواندن عمیق و یادگیری واقعی نمی‌شود. پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که انسان می‌تواند کمی سریع‌تر بخواند، اما نه بدون هزینه!
هرچه سرعت بالا می‌رود، دقت و فهم کاهش می‌یابد. بنابراین بهترین راه، ترکیب خواندن دقیق و افزایش تمرکز حین خواندن به همراه مرور هوشمندانه و سریع است. تندخوانی اگر به‌درستی به کار رود، ابزاری مفید برای دنیای پرسرعت امروز است؛ اما اگر آن را به‌عنوان راهی میان‌بُر برای یادگیری عمیق در نظر بگیرید، اشتباه بزرگی کرده‌اید!

منابع

1.  https://reader.ku.edu/sites/reader/files/2024-01/How many words do we read per minute (1).pdf
2. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1529100615623267
3. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0749596X19300786
4. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9817.12417

به قلم «مهدیه فرجی»