loader-img
loader-img-2
لندینگ خرید قسطی - بنر اصلی - اسنپ پی - ترب پی
پاتوق کتاب
درس‌ های ترکمانچای: ناگفته‌ هایی از قرارداد ترکمنچای

درس‌ های ترکمانچای: ناگفته‌ هایی از قرارداد ترکمنچای

دکتر محمدجواد ظریف، وزیر خارجه سابق کشورمان، اخیرا در یک سخنرانی، این ادعا را مطرح کرده‌اند که امضای معاهده ترکمانچای، تصمیمی عقلانی و اجتناب‌ناپذیر بوده است؛ چرا که با پیشروی سپاه روس تا نزدیکی پایتخت، بقای کشور در گرو پذیرش این شروط سنگین قرار داشته و اگر قاجار، این عهدنامه را نمی‌پذیرفت، الان دیگر چیزی به نام ایران وجود نداشت.
و در ادامه نتیجه‌گیری می‌کند که شاید امروز نیز باید تصمیم‌های سخت برای حفظ ایران گرفته شود!

این نوع استدلال، بارها دستاویزی برای توجیه عقب‌نشینی‌ها و امتیازدهی‌های ناخواسته در برابر قدرت‌های سلطه‌گر شده است.
اما تاریخ در این‌باره چه می‌گوید؟
نگاهی دقیق‌تر و ژرف‌تر به تاریخ، واقعیتی کاملاً متفاوت را برملا می‌سازد: 
آن‌چه ایران را به پای میز معاهده‌ای تحقیرآمیز کشاند، نبرد نهایی در پشت درهای پایتخت نبود. انباشت ضعف‌های ساختاری، اتکای بی‌حاصل به سراب‌های دیپلماتیک و ضعف قوای نظامی بود که زمینه‌ساز تجاوز روسیه به مرزهای ایران عزیزمان شد.


این مقاله با بازخوانی روان و جذاب از رویدادهای آن عصر، نشان می‌دهد که مسئله ترکمنچای، صرفا تهدید وجودی ایران نبوده. کارشکنی‌های متعدد داخلی، ضعف قوای نظامی و خطای محاسباتی دستگاه سیاسی قاجار، وضعیت را به جایی رساند که چاره‌ای جز مذاکره در موضع ضعف برای ایران باقی نمانده بود. البته از نقش دول غربی علی‌الخصوص بریتانیا نیز نمی‌توان چشم‌پوشی کرد.

 

شطرنج امپراطوری ها و مهره ایران: نگاهی به رابطه ایران و جهان در دوران فتحعلی شاه قاجار

در ضمیر ما ایرانیان، الفاظی چون مذاکره، عهدنامه، توافق و امثالهم بیشتر یادآور بخش های تلخ و تاریک تاریخمان است. از گلستان تا برجام و حتی توافق اسلام آباد، ایران در روابط بین الملل خود با کشورهای دیگر(خاصه دوره قاجار)، توفیق چندانی در کسب منافعش نداشته و نتوانسته آنچه منافع ملی نامیده می‌شود، به طور کامل کسب کند. 

اما دلیلی این عدم کامیابی چیست؟ 
چرا ایران در معاهدات مورد خیانت قرار گرفته و نمی‌تواند پیروز عرصه دیپلماسی باشد؟ 

برای پاسخ به سوالات این‌چنینی باید برگ‌های تاریخ را ورق بزنیم. برای رسیدن به این هدف سری می‌زنیم به اوایل دوران قاجار و دوران سلطنت فتحعلی شاه که حداقل چندین معاهده مهم و سرنوشت ساز تاریخ ایران در آن به عمل آمده است.

 

ایران، روسیه، قفقاز

میراث خونریزی‌های آقامحمدخان قاجار، ایرانِ منسجم بعد از آشوب‌ها بود. پس از سقوط صفویه در سال 1101 شمسی و کشمکش‌های دوران افشاریه و زندیه، اقتدار سیاسی کشور بارها دچار تزلزل شد.
آقامحمدخان با شکست رقبای داخلی و تأسیس حکومت قاجار در نهایت توانست اوضاع را بهبود دهد و نظمی به امور ببخشد. زمین‌های ایران دارای اهمیت بود اما منطقه‌ای خاص حکم الماس پیدا کرده بود؛ این الماس، قفقاز نام داشت.

سرزمینی که هم از نظر تاریخی با ایران پیوند داشت و هم به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش در رقابت‌های منطقه‌ای اهمیت فراوانی پیدا کرده بود. (این منطقه بین دریای سیاه و دریای خزر واقع‌شده و در حال حاضر شامل بخش‌هایی از جنوب روسیه، گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان است)
در گرجستان، اراکلی دوم، در سال 1162 شمسی با تزار روس پیمان بست. بر اساس این پیمان، گرجستان شرقی که از ممالک ایران زمین بود، تحت حمایت روسیه قرار می‌گرفت و روسیه تعهداتی برای حمایت از سلطنت و قلمرو آن می‌پذیرفت. این توافق پای یک مهمان ناخوانده را به این منطقه باز کرد. 

آقامحمدخان که این تحولات را تهدیدی علیه اقتدار ایران می‌دانست، در سال 1174 شمسی  آنچنان به قفقاز لشگرکشی کرد و کشتار نمود که تا سال‌ها روس بدانند قفقاز از آن کیست و جرات نکند به آن چپ نگاه کنند.
اما روسیه برای رسیدن به رویایی دیرینه به کمین نشست…

 

رویای روسی

از دوران پتر کبیر، آرزوی روس‌ها در آب‌های گرم جنوب ایران خلاصه شده بود. پتر کبیر با اصلاح ساختار ارتش، گسترش نیروی دریایی، بهره‌گیری از دانش و تخصص اروپایی و تغییر نهادهای حکومتی، روسیه را به ماشین جنگ تزارهای روس تبدیل کرد. 
قفقاز، برای روس‌های جاه طلب گذرگاهی راهبردی بود میان روسیه، ایران، عثمانی و مسیرهای منتهی به آن رویای دیرینه یعنی جنوب ایران! گسترش نفوذ در قفقاز می‌توانست موقعیت روسیه را در برابر رقبای منطقه‌ای تقویت کند و راه را برای حضور بیشتر آن در پیرامون دریای خزر و مناطق جنوبی هموار سازد.

در سال‌های پایانی قرن هجدهم میلادی، در تحولات داخلی ایران و گرجستان تغییرات مهمی رخ داد. پس از مرگ آقامحمدخان در سال 1211 شمسی، فتحعلی‌شاه قاجار به سلطنت رسید؛ پادشاهی که با شورش‌های داخلی، مشکلات مالی، رقابت‌های درباری و ضعف سازمان نظامی و بزرگتر از همه آنان، با بی تدبیری روبه‌رو بود.
اراکلی دوم نیز یک سال بعد درگذشت و پسرش، گرگین خان جانشین او شد و بستر گسترش نفوذ روسیه فراهم آمد. در سال 1214 شمسی، روسیه الحاق گرجستان شرقی به امپراتوری خود را اعلام کرد؛ اقدامی که یک سال بعد، با تأیید الکساندر اول، به‌طور رسمی تثبیت شد.
این اتفاق دربار ایران را ناخشنود کرد…

 

شاه و بحران قدرت

با گسترش نفوذ روسیه در قفقاز، ایران به‌تدریج به سوی جنگی سوق داده شد که آمادگی لازم برای آن را نداشت. یکی از مهم‌ترین مشکلات حکومت قاجار، فقدان ارتشی یکپارچه، مجهز و برخوردار از سازمان‌دهی نظامی متناسب با ارتش‌های اروپایی بود.
نیروهای ایران تا حد زیادی بر ساختارهای ایلاتی و توان نظامی نیروهای محلی تکیه داشتند؛ نیروهایی که اگرچه در برخی میدان‌ها شجاعت و مقاومت فراوانی از خود نشان می‌دادند، در برابر ارتش منظم و مجهز روسیه با دشواری‌های جدی روبه‌رو بودند.

همچنین، فتحعلی‌شاه در سال‌های آغازین سلطنت خود با شورش‌ها و رقابت‌های داخلی مواجه بود. سرکوب مدعیان سلطنت و تثبیت حکومت، بخشی از توان سیاسی و نظامی دولت را به خود اختصاص می‌داد.
در چنین شرایطی، مقابله با قدرتی چون روسیه نیازمند سازمان‌دهی نظامی، منابع مالی کافی و تصمیم‌گیری راهبردی منسجم بود؛ امکاناتی که ایران از آن‌ها به اندازه کافی برخوردار نبود.

 

عباس‌میرزا و تلاش برای اصلاحات نظامی

در این میان، عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، حاکم آذربایجان، به یکی از مهم‌ترین چهره‌های جنگ تبدیل شد. آذربایجان در خط مقدم مقابله با قوای روس قرار گرفت.
عباس میرزای جوان به‌ خوبی از فاصله نظامی ایران با قدرت‌های اروپایی آگاه بود و در ادامه جنگ، تلاش‌هایی برای اصلاح امور داشت.
تلاش‌های عباس‌میرزا در شرایطی انجام می‌شد که حمایت مالی، سیاسی و نظامی حکومت مرکزی برایش ناکافی بود. ضعف ساختار اداری، محدودیت منابع مالی و اختلافات درون دستگاه حکومت، توان ایران برای مقاومت طولانی‌ مدت را کاهش می‌داد.
جنگ نخست ایران و روسیه در سال 1183 آغاز شد و تا سال 1192 ادامه یافت. گنجه به اشغال روس درآمد و اینجا وارد مرحله ای تازه می‌شویم…

 

جنگ در قفقاز، امید در اروپا

ایران برای جبران ضعف نظامی خود به دنبال متحدانی در اروپا رفت. فتحعلی‌شاه امیدوار بود با استفاده از رقابت میان قدرت‌های بزرگ، نیرویی در برابر توسعه‌طلبی روسیه ایجاد کند. اما مشکل اساسی این بود که دولت‌های اروپایی سیاست خارجی خود را بر پایه منافع خویش تنظیم می‌کردند و حمایت از ایران فقط در چارچوب منافع تغییرپذیرشان بود.

انگلستان گزینه معقولی برای اتحاد به نظر می‌آمد. در سال 1180 شمسی، سر جان ملکم به ایران آمد، مذاکره شد و در نهایت توافق صورت گرفت.
این توافق در بستر نگرانی انگلستان از تهدیدهای احتمالی علیه هند و رقابت با فرانسه برقرار شده بود. هند، مبنای سیاست‌ورزی خارجی انگلستان بود و هرگونه تهدید علیه آن می‌توانست سیاست خارجی انگلستان را تغییر دهد.

 

ایران، تنها می‌ماند!

با ترور تزار روسیه (پل اول)، الکساندر اول به قدرت رسید.
در سال‌های بعد، روابط روسیه و فرانسه هم به دلیل جاه‌طلبی‌های ناپلئون نقش بر آب شد و در سال 1184 شمسی، روسیه و انگلستان در ائتلافی علیه ناپلئون قرار گرفتند.
به این ترتیب، ایران با اولین تناقض تاریخی خود مواجه شد. کشوری که برای مقابله با روسیه به آن امید بسته بود اکنون دوست ترین دشمنش شده بود!!!

 

رقابت ناپلئون و انگلستان، فرصت ایران یا بازی قدرت ها؟

گوهر گرانبهای هند که بر انگشتر سلطنتی انگلستان جلوه‌نمایی می‌کرد ،چشم ناپلئون بناپارت جاه طلب را به سمت خود کشید.
هند، مهم‌ترین مستعمره و یکی از پایه‌های قدرت اقتصادی امپراتوری بریتانیا، چشم فرانسه را به خود گرفت. اندیشه تهدید هند از مسیرهای شرقی و استفاده از موقعیت ایران، بخشی از محاسبات ناپلئون در رقابت با انگلستان بود؛ اما موانعی وجود داشت.

از نگاه ایران، نزدیکی به فرانسه می‌توانست راهی برای تأمین سلاح، آموزش نظامی و فشار دیپلماتیک بر روسیه باشد. از نگاه ناپلئون نیز رابطه با ایران می‌توانست روسیه را در جنوب به چالش بکشد و موقعیت انگلستان را در آسیا تهدید کند.
در نتیجه، منافع دو کشور در مقطعی به یکدیگر نزدیک شد؛ اما این نزدیکی بر پایه اهدافی یکسان شکل نگرفته بود.


در سال 1184 شمسی، ناپلئون نماینده‌ای را برای برقراری ارتباط با دربار ایران روانه کرد اما او در مسیر خود با دشواری‌هایی روبه‌رو شد و مدتی در قلمرو عثمانی به اتهام جاسوسی بازداشت بود. در سپتامبر همان سال، ناپلئون، فرستاده دیگری به تهران فرستاد و نامه محبت‌آمیز خود را به فتحعلی‌شاه رساند. 
این مکاتبات نشان می‌داد که فرانسه به دنبال ایجاد رابطه‌ای سیاسی و نظامی با ایران است. فتحعلی‌شاه نیز که از انگلستان خیانت دیده بود، آمادگی بیشتری برای بررسی پیشنهاد فرانسه پیدا کرد.

پس از تبادل مکاتبات و مذاکرات دیپلماتیک، عهدنامه فینکنشتاین در 1186 شمسی (4 مه 1807 میلادی) امضا شد.
فرانسه در این توافق ادعاهای ایران نسبت به گرجستان را به رسمیت شناخت و وعده داد در زمینه تقویت و آموزش ارتش ایران کمک کند. در مقابل، اتحاد دو کشور در چارچوب رقابت با انگلستان و روسیه شکل گرفت.

 

ایران دوباره تنها ماند!

حکومت قاجار امیدوار بود که پشتیبانی ناپلئون هم توان نظامی کشور را افزایش دهد و هم روسیه را وادار به تجدیدنظر در سیاست‌های خود در قفقاز کند اما هنوز چند ماه از امضای این عهدنامه نگذشته بود که معادلات اروپا بار دیگر تغییر کرد…
ناپلئون و الکساندر اول در ژوئیه همان سال پیمان تیلسیت را منعقد کردند و به توافقی سیاسی رسیدند و بار دیگر ایران قربانی منافع اروپاییان شد!!

 

بازگشت پدر استعمار و وعده های سر خرمن!

خدعه و نیرنگ، خیانت و جفا و در انتها تحقیر یک ملت؛ این بود نتیجه چرخش ایران به سمت قدرت‌های آن روز جهان. 
ایران، هم‌زمان با جنگی فرسایشی با امپراتوری روسیه در قفقاز، می‌کوشید خود را میان قدرت‌ها تعریف کند اما عدم درک اقتضای زمانه و بازی کردن نقش بره در میان گرگان سیاست آن دوران، ایران را تنها ابزاری برای رسیدن به اهداف توسعه‌طلبانه کشورهای قدرتمند کرده بود. 

ناکامی اتحاد با فرانسه، راه را برای گسترش دوباره مناسبات ایران و بریتانیا هموار کرد. البته بریتانیا پیش از این نیز در ایران حضور و فعالیت دیپلماتیک داشت. سر جان ملکم در مأموریت‌های خود، نقش مهمی در ایجاد پیوندهای سیاسی و تجاری میان دو کشور ایفا کرده بود. او بار دیگر در سال‌های 1186 و 1187 برای مأموریتی به منطقه آمد.


نگرانی بریتانیا از گسترش نفوذ فرانسه در ایران، به‌ویژه به دلیل احتمال تهدید هند، در بازگشت لندن به سیاست فعال در تهران نقش مهمی داشت و از نگاه بریتانیا، ایران می‌توانست در برابر هرگونه پیشروی احتمالی فرانسه به سوی هند، نقش یک حائل راهبردی ایفا کند. 
در مقابل، دولت قاجار می‌خواست از قدرت نظامی و منابع مالی بریتانیا برای مقابله با روسیه بهره ببرد. 
ایران در پی بازپس‌گیری سرزمین‌های ازدست‌رفته و جلوگیری از پیشروی روسیه بود؛ بریتانیا می‌خواست از امنیت هند و توازن قدرت در آسیا حفاظت کند.

انگلستان در 1188 عهدنامه مقدماتی تهران را با دولت ایران منعقد کرد؛ توافقی که در تاریخ روابط دو کشور به عهدنامه مجمل شهرت یافت.
بر اساس آن، بریتانیا تعهد کرد در صورت حمله یک قدرت اروپایی به ایران، در آموزش و تجهیز نیرویی شامل شانزده هزار پیاده‌ نظام کمک کند و یارانه‌ای به مبلغ صد هزار پوند بپردازد؛ در شرایطی که آن قدرت با بریتانیا در صلح باشد، نقش میانجی‌گری برای لندن پیش‌بینی شده بود. 


در ادامه، میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی در همان سال به انگلستان رفت و سر گور اوزلی به‌عنوان سفیر و وزیرمختار بریتانیا به ایران اعزام شد.
اوزلی در مذاکرات مربوط به روابط دو کشور نقشی مهمی پیدا کرد و در سال 1191، عهدنامه مقدماتی با عهدنامه نهایی دوستی و اتحاد جایگزین شد؛ توافقی که وعده‌های کمک نظامی را تأیید کرد و میزان یارانه سالانه را به صد و پنجاه هزار پوند افزایش داد.
این عهدنامه در شرایطی تنظیم شد که جنگ ایران و روسیه همچنان ادامه داشت و تهران امیدوار بود حمایت بریتانیا بتواند موازنه میدان نبرد را تغییر دهد.

 

جهنمی در گلستان

در سال 1191، بخت به ایران رو کرد طوری که می‌توانست با اندکی فشار نظامی، هرآنچه می‌خواست بدست آورد. حمله ناپلئون به روسیه در ژوئن همان سال، ارتش تزار را با جنگی عظیم در جبهه غربی روبه‌رو ساخت. این وضعیت می‌توانست فرصتی برای ایران باشد تا با فشار نظامی بیشتر، موقعیت خود را در قفقاز بهبود بخشد اما…
اما این بار ندای مذاکره میان ایران و روس توسط سر گور اوزلی، سفیر بریتانیا، بلند شد!
با وجود مخالفت شدید عباس میرزا، فتحعلی شاه که از این اوضاع نابسامان خسته شده بود، مذاکره و ارائه امتیاز را پذیرفت. 

سر گور اوزلی در روند مذاکرات صلح ایران و روسیه نقش میانجی پیدا کرد و عهدنامه گلستان در 12 اکتبر 1813 میلادی معادل 3 آبان 1192 در منطقه گلستانِ قره‌باغ میان ایران و روسیه امضا شد. 
از طرف ایران، میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی در مذاکرات حضور داشت و از سوی روسیه، نیکولای رتی‌شچف نمایندگی می‌کرد. 
این عهدنامه به جنگ نخست ایران و روسیه، که از سال 1183 شمسی آغاز شده بود، پایان داد؛ اما بهای این صلح برای ایران سنگین بود. 
دولت قاجار، حاکمیت روسیه بر گرجستان و شماری از خان‌نشین‌ها و مناطق قفقاز را پذیرفت و بخش مهمی از نفوذ تاریخی خود را در آن ناحیه از دست داد!

 

توافقی که زمینه‌ساز جنگی جدید شد!

اما گلستان، توافقی جامع نبود. تعیین مرزها در برخی مناطق به بررسی‌های بعدی واگذار شد و اختلاف بر سر حدود قلمروها ادامه یافت.
روسیه، با وجود تثبیت بخش بزرگی از فتوحات خود، به تمام اهدافی که در قفقاز دنبال می‌کرد نرسیده بود؛ ایران نیز عهدنامه را نه به‌عنوان صلحی رضایت‌بخش، بلکه به‌ مثابه پذیرش اجباری بخشی از شکست نظامی خود می‌نگریست. 
از همین‌رو، گلستان به‌ جای آنکه مسئله قفقاز را به‌طور قطعی حل کند، اختلاف‌هایی را باقی گذاشت که در سال‌های بعد در تشدید تنش‌ها و آغاز جنگ دوم مؤثر شدند.

 

مذاکره‌ای که بادارندگی نداشت!

پس از گلستان، مسئله مرزها و ظلم روس‌ها به مردمان مسلمان مناطق از دست رفته باعث ایجاد تنش جدیدی شد.
دربار قاجار از واگذاری سرزمین‌ها ناخشنود بود و برخی مقامات و فرماندهان، شرایط جدید را موقتی می‌دانستند. در مقابل، روسیه در پی تثبیت دستاوردهای خود و گسترش کنترل بر قفقاز بود. اختلاف‌های مرزی، مسئله خان‌نشین‌ها و شرایط سیاسی منطقه در کنار محاسبات نظامی دو طرف، زمینه را برای بازگشت جنگ فراهم کردند.


جنگ دوم ایران و روسیه در سال 1205 آغاز شد.
در مراحل نخست، نیروهای ایران در برخی مناطق پیشروی‌هایی به دست آوردند، اما این موفقیت‌ها پایدار نماند. ارتش روسیه در سال 1206 عملیات خود را گسترش داد، ایروان را تصرف کرد و سپس تبریز به دست نیروهای روسی افتاد.
تصرف تبریز، یکی از مراکز مهم سیاسی و اقتصادی ایران و محل استقرار عباس‌میرزا، فشار شدیدی بر دولت قاجار وارد کرد. در این شرایط، جلوگیری از پیشروی بیشتر روس‌ها در اولویت بود.

عباس‌میرزا در جریان جنگ‌های ایران و روس تلاش کرد با ایجاد «نظام جدید»، به‌کارگیری مستشاران اروپایی و نوسازی تسلیحات، ساختار دفاعی کشور را کارآمد سازد.
با این حال، برنامه‌های اصلاحی او با موانع جدی روبه‌رو شد؛ از جمله کمبود منابع مالی پایدار، مخالفت‌های محافظه‌کارانه در دربار، نفوذ کارشکنی‌های دیپلماتیک و فقدان یک پشتیبانی جامع اداری و نظامی از سوی حکومت مرکزی.
این محدودیت‌های ساختاری در کنار نابرابری فنی و تاکتیکی در برابر ارتش منظم روسیه، مانع از دستیابی به یک بازدارندگی مؤثر نظامی شد.

 

ننگی در ترکمانچای و باز هم رد پای بریتانیا!

با پیشروی نیروهای روسی و تصرف تبریز، مذاکرات صلح در شرایطی آغاز شد که ایران در موقعیت نظامی نامساعدی قرار داشت. این‌بار هم پای نماینده بریتانیا در میانجی‌گری باز بود، اما طرف‌های اصلی عهدنامه ایران و روسیه بودند.
از طرف روسیه، ژنرال ایوان پاسکویچ در مذاکرات حضور پیدا کرد و از طرف ایران، عباس‌میرزا و میرزا ابوالحسن‌خان در روند توافق حضور داشتند.

عهدنامه ترکمانچای در 22 فوریه 1828 میلادی معادل 1 اسفند 1206 امضا شد.
بر اساس آن، ایران افزون بر واگذاری‌های پیشین، خان‌نشین‌های ایروان و نخجوان را هم به روسیه واگذار کرد. مرز دو کشور هم بر مبنای رود ارس تثبیت شد و ایران به پرداخت غرامتی سنگین، معادل بیست میلیون روبل نقره، ملزم شد.
افزون بر این، روسیه امتیازهای مهمی در دریای خزر به دست آورد و اتباع آن از امتیازهای قضایی و کنسولی برخوردار شدند. این مفاد، نه‌تنها قلمرو ایران را محدود کرد، بلکه نابرابری سیاسی و حقوقی دو کشور را نیز در روابط دوجانبه تثبیت ساخت.

 

ترکمانچای؛ آینه‌ای برای امروز: از شکست ساختاری تا ضرورت بازدارندگی

تحلیل ریشه‌ای رویدادهای منتهی به معاهده ترکمانچای، نشان می‌دهد که این توافق تحقیرآمیز، یک رویداد ناگهانی یا صرفاً محصول یک شکست تاکتیکی در نبرد نهایی نبود.
هم چنین طبق شواهد متعدد تاریخی نمی‌توان این قرارداد را یک شاهکار دیپلماسی برای حفظ ایران نامید.

ترکمنچای برآیند منطقی و محتوم یک «شکست ساختاری و تاریخی» بود. بررسی ابعاد مختلف این فاجعه تاریخی، چهار عامل کلیدی و زمینه‌ساز را به عنوان علل اصلی فروپاشی توازن منطقه‌ای ایران آشکار می‌سازد:

1. انباشت ضعف‌های ساختاری و ناکارآمدی داخلی: 
فقدان ارتش کلاسیک، منظم و پایدار، عدم بهره‌مندی از سازماندهی اداری-مالی و نبودِ پشتیبانی همه‌جانبه مرکز از جبهه‌های خط مقدم، توان مقاومت طولانی‌مدت را از کشور سلب کرد.

2. اتکای ساده‌لوحانه به سراب‌های دیپلماتیک و دول غربی:
دل بستن به پیمان‌های ناپایدار با قدرت‌های اروپایی (نظیر بریتانیا و فرانسه) که تنها بر پایه منافع متغیر آن‌ها تنظیم شده بود، ایران را در بزنگاه‌های حساس تاریخی تنهاتر و آسیب‌پذیرتر ساخت.

3. ضعف نظامی و وابستگی:
عدم درک مناسبات واقعی قدرت جهانی و بی‌توجهی به پیشرفت‌های علمی، نظامی و صنعتی، دست دیپلماسی ایران را در پای میز مذاکره خالی گذاشت و منطق موازنه قدرت را به نفع متجاوز تغییر داد.

4. لابی‌گری برای دول غربی و بی‌توجهی به افراد خبره:
اگر هشدارها و توصیه‌های عباس میرزا، جدی گرفته می‌شد و افراد غرب گرای درون حکومت قاجار، پیگیر معاهدات این چنینی نبودند، شاید سرنوشت دیگری برای ایران رقم می‌خورد.


بازخوانی تحلیلی این تجربه تلخ در عصر حاضر، واجد پیام‌ها و درس‌های راهبردی متعددی برای چالش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی کنونی ایران به‌ویژه در مواجهه با تقابل‌های دیپلماتیک و فشارهای قدرت‌های سلطه‌گر است.
تاریخ به‌روشنی اثبات کرده که دیپلماسی بدون اتکا به بازدارندگی همه‌جانبه (شامل استحکام اقتصادی، انسجام ملی و توان دفاعی)، محال است به صلح برسد.
بلکه در عوض به تحمیل شروط سنگین‌تر خواهد انجامید و جنگ با چهره‌ای کریه‌تر دوباره به جان وطن خواهد افتاد! 

 

اکنون اوضاع ایران چگونه است؟

با وجود دستاوردهای عالی و پیشرفت‌های چشمگیر کشور در حوزه صنایع نظامی و دستاوردهای بزرگ موشکی، ایران امروز از نظر بنیه دفاعی و قدرت بازدارندگی در جایگاهی کاملاً مقتدرانه قرار دارد.
در چنین شرایطی، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که آیا سزاوار است با ترس از فشارهای خارجی، شکست و عقب‌نشینی را خود بر خویشتن تحمیل کنیم؟

 

کتاب‌هایی برای مطالعه بیشتر

  • روس‌ها در ایران اثر رودی متی و یلنا آندریوا
  • دلاوران گمنام ایران (در جنگ با روسیه تزاری)
  • ایران در دوره سلطنت قاجار اثر علی‌اصغر شمیم
  • گلستان تا ترکمانچای: یادداشت‌های ژنرال یرمولوف در فاصله بین دو جنگ ایران و روسیه
  • انقلاب فراموش شده اثر فواد آرین پور
  • معاهده ها و قرارداد ها در دوره قاجار اثر غلامرضا طباطبایی مجد
  • ایران در جنگ: تعامل با جهان مدرن و کشاکش با امپراتوری روسیه اثر مازیار بهروز

 

به قلم «علیرضا ویسی‌پور»

ثبت دیدگاه

دیدگاه کاربران

اولین کسی باشید که دیدگاهی برای "درس‌ های ترکمانچای: ناگفته‌ هایی از قرارداد ترکمنچای" می نویسد
۷ روز ضمانت بازگشت وجه ۷ روز ضمانت بازگشت وجه
ضمانت اصالت کالا ضمانت اصالت کالا
۷ روز هفته ۲۴ ساعته ۷ روز هفته ۲۴ ساعته
امکان پرداخت در محل امکان پرداخت در محل
امکان تحویل در محل امکان تحویل در محل
طراحی فروشگاه اینترنتی توسط آلماتک